"Кугарнягудо" рубрик, 2017 ий, Сӱрем тылзын 14-ше кечыже

У книга документ-влаклан поян

Статьян авторжо Светлана Кушакова

Пошкырт кундемысе Бирск олаште икымше марий калык погын эртымылан тений 100 ий темеш. Тиде амал дене В.М.Васильев лӱмеш Марий шанче институт «На пути национального самоопределения» книгам савыктен луктын.

Институтын илышыже, пашаже да книга нерген тудын директоржо Е. П. Кузьмин дене мутланена. Палемдена, Евгений Петрович тений март гыч институым вуйлата. Морко районын эргыже Шеҥше села воктенысе Усурт ялыште шочын. Институтыш 2007 ийыште тыглай научный пашаеҥ семын толын, 2009 ий гыч директорын алмаштышыже лийын. Историк, историй науко кандидат.

кузьмин- Евгений Петрович, тыгай книгам савыктен лукташ шонымаш кузе шочын? Книгаште мо нерген ойлалтеш?

- Тений Пошкырт кундем Бирск олаште 31 май гыч 2 июнь марте Икымше марий погынлан 100 ий теммылан пӧлеклалтше конференций эртен. Тиде конференцийлан, тудын участникше-влаклан пӧлек шотеш тыгай книгам ямдылен лукмо нерген шонымаш шочын. Республикысе тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министр Михаил Васютин ты шонымаш дене келшен. Книгам кӱчык жапыште ямдылыме, тудым Марий шанче институтын, Т.Евсеев лӱмеш Национальный тоштерын, республикысе кугыжаныш архивын тӱшка пашаштлан шотлаш лиеш. Научный редакторжо мый да историй науко кандидат, Марий кугыжаныш университетын Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтшым вуйлатыше Родин Иванович Чузаев улына.

Ты книган цельже могай? 15-25 июльышто, 100 ий ончыч, Пошкырт кундем Бирск олаште Икымше марий погын лийын. Икымше гана марий калык шке ончыкылык илышыжым каҥашаш, кайыме корныжым ончал лекташ погынен. У илышыш могай шонымаш дене тошкалшашым умылаш кӱлын. 1917 ий февральысе революций годым Николай II кугыжам сӱмырал шуэныт. 1917 ий майыште Юл кундемысе тыгыде калык-влакын: удмурт, марий, чуваш, мордва — погынышт икымше гана эртен. Тушто кажне калыклан шке погынжым эртараш кӱлмӧ шотышто кутырен келшеныт. Погынлан ямдылалтме паша майыште тӱҥалын, а июльышто 178 делегат Бирскыште погынен. Ӧрат веле, тыгай кӱчык жапыште, тӱрлӧ кундемла гыч тынар делегатым иквереш чумырен кертыныт. Тунам вет шотан корнат, машинат лийын огытыл. Делегат дене пырля уна, моло еҥ-влакат погынышто лу кече пашам ыштеныт. Тиде кумда пашам ятыр протокол пеҥгыдемда. 2006 ийыште тиде протокол-влакым Ксенофонт Сануков, Родион Чузаев, Владимир Козлов савыктеныт. Моло документше савыкталтде кодын ыле. Нуным лач ты книган ик разделышкыже пуртымо. Тышке погынлан ямдылалтме документ, тӱрлӧ ӱжмашан листовко, делегат-влакым ямдылыме паша шотышто документ, «Война увер», «Ӱжара» газетласе материал, погын деч вара лукмо пунчал-влак пурталтыныт.

Уфасе коллеге-влак исторический архивыште марла возымо протокол-влакым верештыныт да мыланна колтеныт. Мутат уке, тидыже кугу пиал лийын. Нуным ты книгаште савыктыме. Икымше разделыште погын нерген рушла да марла каласкалыше очерк уло, тушто марий калыкын ончыкылыкшылан погынын значенийже нерген ойлалтеш.

Икымше погыныш 178 делегат толын. Тиде пеш шуко. 178 делегат гыч кандашыжын веле илыш корныжым палыме гын, кызыт 15 еҥын илыш пӱрымашыжым шымлыме. А молышт кӧ улыт – кызытеш огына пале, фамилийышт веле сералт кодын. Нине 15 делегатын илыш корныштым кумшо разделыште почын пуымо. Тидын шотышто кугу пашам институтын шанчызеже-влак Никандр Попов да Олег Сергеев эртареныт. Олег Сергеев, мутлан, Фёдор Букетовын илыш корныжым шымлен да тудын ӱдыржӧ нерген пален налын. Букетовын ӱдыржӧ кызыт Санкт-Петербургышто ила, 17 июньышто 100 ийым темен. Паша ятыр – лен-толын моло делегат-влакынат илыш корныштым шымлаш тӱҥалына.

- Делегат-влакын илыш корныштым шымлымеке, коклаштышт самырык-влак шукын лийыныт мо?

- Шке калыкын ончыкылыкшо верч азапланыше самырык, чулым еҥ погынышто ятырын лийыныт. Сергей Стрелковым (23 ияш), Николай Миткиным (25 ияш), Иван Крыловым (22 ияш), Георгий Голубкиным, Иван Беляевым палемдаш лиеш. Самырык лийыныт гынат, очыни, шочмо кундемыштышт шкеныштым сай могырым ончыктеныт. Арам огыл делегатлан ойыралтыныт. Нуным кызытсе марий самырык тукымлан сай пример семын ончыкташ лиеш. Погыным вуйлатыше Иван Коведяевын ийготшым ончалаш гын, тудымат самырык-влак радамыш пурташ лиеш. Тудо ту жаплан 32 ийым темен. Сергей Эпин (Гаврилов) 31 ияш лийын. Нунын нерген ойлаш, возаш, калыкым палдараш кӱлеш.

- Погынышто нӧлталме йодыш-влак кокла гыч могайже шукталтын?

- Погынышто тӱрлӧ йодышым тарватыме. Кугыжаныш устройство гыч тӱҥалын бытовой, медицине, гигиене йотке онченыт. Могай паша шукталтын, могайже шукталтын огыл – тидыже протоколла гыч раш коеш. Образований йодышым тарватыме. Школ деч ончычсо образований, йочасадлам ыштыме шотышто эше тунамак тургыжланеныт. Национальный институтым ыштыме нерген каласыме.1930 ийыште мемнан Марий шанче институт почылтын. Национальный тоштерым ышташ кутырымо – 1920 ийыште тудлан негызым пыштыме. Марий йылме йодышым тарватыме — 20-шо ийлаште марий йылмым кугыжаныш йылмыш савырыме. Но шукталтде кодшо йодыш-влакат лийыныт.

- А кызыт шанче институтышто марий калыкын историйжым, йылмыжым шымлымаште могай паша ышталтеш?

- «История Марийского края в лицах» серийын кокымшо томжо вашке лекшаш. Палемдем, савыкталтше икымше том XIV курым гыч 1917 ий марте историйым авалта. Кумшо томышто 1941-1945 ийлаште сарыште кредалше, тылыште тыршыше еҥ-влак нерген ойлалтеш. Кокымшо томым 2014 ийыштак ямдылыме ыле, но савыктен шуктымо огыл. Тушто 1917-1941 ийлам авалтыме. Марий автономийым ыштымаште, марий мландым тӱзатымаште тыршыше-влак нерген возалтын. Тиде серийым ямдылымаште шуко автор тыршен. 2020 ийыште «История республики Марий Эл» кок томан книгам савыктынена. Марий республикын историйжым 35 ий наре угыч тӧрлатен возымо огыл. Ятыр ученый-историкым ты пашаш ушымо.

Марий йӱлам, марий йылмым, сылнымутым шымлыше чыла пӧлка пашам ыштат. Археологна-влак тиде арнян Кострома областьысе Шарья олашке каят. Тушто XI-XII курымласе «Кузинские хутора» марий могильникым кум арня кӱнчен шымлаш тӱҥалыт. Марий калык вет пеш кумда кундемыште илен. Археолог-влакын кӱнчен лукмо арверыштым мемнан институтын музейыште да Т.Евсеев лӱмеш Национальный тоштерыште ужаш лиеш.

- Палем, институтышто социолог-влак пашам ыштат? Кызытсе илышым шымлымаште нунын рольышт могай?

- Социолог-влак илышын тӱрлӧ шӧрынжым шымлат. Тиде – Марий Эл Правительствын ик эн кӱлешан службыжо. Шымлызе-влак опытан улыт. 1970-ше ийла годсек марий социологий школ пашам ышта. Социолог-влак тӱрлӧ теме дене йодыштмашым эртарат. Тений куд йодыштмашым эртарышаш улына, кумытшым ыштыме. Теме тӱрлӧ. Пытартышыже, мутлан, политике дене чак кылдалтын. Правительствын пашаж да республикым жаплан вуйлатыше дек калыкын отношенийжым пален налмашке виктаралтын. Тӱрлӧ калык, конфессий-влак кокласе кылым лончылена. Республикысе самырык тукым мо нерген шона, могай тӱняончалтышыже умылкалена. Чыла тидыже илышын могай сферыжлан утларак тӱткышым ойыраш, могай проблеме дене утларак пашам ышташ кӱлмым умылаш полша.

- Самырык шымлызе-влак институтышто улыт мо?

- Кадр шотышто нелылык шижалтеш. Опытан шымлызе-влаклан алмаштышым ямдылыман. Самырык-влак йӧршын уке улыт манаш огеш лий. Шанчызе лияш келге шинчымаш, чытыш кӱлыт. Кеч-могай шымлыме паша жапым налеш. А самырык еҥ кызыт вашке толшо оксан пашам кычалеш. Садлан наукыш нуным кондаш йӧсырак.

Институтыш аспирантурым пытарымеке толаш лиеш. Вара кандидатлык диссертацийым возыман да аралыман. Кандидат степеньым налме дене кугу ученый шочын манаш эше огеш лий. Шымлызе – тиде паша веле огыл, тиде эше илыш сын. Тыгай шижмаш чыла дек да иканаште огеш тол. Южыжо икмыняр жап пашам ыштен онча да кая. Шукерте огыл самырык археологым пашаш нална, магистратурым пытарен да аспирантурыш шыжым пурышаш. Йылме, историй пӧлка самырык-влак кидыште манаш лиеш. Шымлызын тӱҥ продуктшо — шымлен налме пашаже. Кажне ученый индивидуальный план почеш ышта. Кум-вич ийлан пуалтеш. Кажне теме наукышто улшо иктаж-могай «чырым» пытараш полша.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: