"Марий йӱла" рубрик, 2017 ий, Идым тылзын 21-ше кечыже

Эрыкан эрвел чимарий мландыш унала

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Марий Эл Республикысе юмыйӱла рӱдерым вуйлатыше В.Ф.Смирнов Пошкырт кундем Пӱрӧ олашке миен толмыж нерген каласкален. Тиде материалым «Кугарня» газетын 2017 ий 7 июльысо номерыште савыктыме.

Тений 31 майыште Марий Эл Республик гыч Икымше марий погынлан 100 ий темме вашеш кугу делегаций Пӱрӧ олаш каен. Тиде тӱшкашке мыят логальым. Эрвелмарий мландыште ондак нигунамат лийын омыл, сандене шке ужмем-колмем каласкалынем. Мыйым тушко Марий Эл Республикысе марий юмынйӱла ушем колтен. Тидлан Юмо Пӱрышылан кугу таум ойлем.

Корнышто кудалме годым канаш шогална. Пырля шинчыше пошкудем мый дечем йодо: «А молан тый от коч, от йӱ?» Мый Алексей Михайлович Юзыкайнын ойлымыжым ушештаренрак ойлышым, чыташ тунемаш кӱлеш маньым. Эрвелмарий-влак шыжым кӱсотыш кумалаш лекмышт деч ончыч ямдылалтыныт: кок кече огыт коч, огыт йӱ, кумалме вер гыч тӱгӧ лекташ ойӧрӧ маныныт.

Икмыняр пагыт гыч Пӱрыш миен шуна. Ола лач Ош Виче серыште верланен. Эрлашыжым научный конференций лие. Туддеч ончыч кум эрвелмарий онаеҥ дене палыме лийым. Тыгак юмыйӱлам шымлыше кок философ – Семён Новиков (Эрвел Семон) ден Георгий Калитов – дене вашлийым. Семён Сергеевич у шонкалымашан статьяжым пуыш.

«Историй, литература да религий» секцийым Игорь Сайпанович Гараев вӱден. Тушто онаеҥ Вячеслав Михайлович Шайдуллин дене йыгыре шинчышна. Тудо Нефтекамск ола гыч, докладым рушла ыштыш, мыйым оратор улмыжо да тичмаш вашмутым пуэн моштымыж дене ӧрыктарыш. Кидшым кормыжтен саламлышым да руш калыкын эргыже улат мо манын йодым. Марий улмаш. Тений тудлан 70 ий темын, ятыр жап студент-влаклан философий дене лекцийым лудын. Ираида Александровна Степанован ик эн сай выступленийже лие.

Секций деч вара Янаул районысо онаеҥ Геннадий Павлович Пастиев ик уверым ойлыш. Тудлан Марий Эл гыч тӱҥ онаеҥ А.И.Таныгин йыҥгыртен да пагалыме онаеҥ Шамрат Шамратович деке мыйым унала пурташ йодын. Шамрат коча чыла онаеҥ-влак коклаште эн кугу ийготан.

Кастене Пастиевмыт деке Комбо ялыш (рушлаже Ямбай) кудална. Йӱдым латик шагатат пелылан веле миен шуна. Чайым йӱмеке, сийыштым тамлымеке, ятыр пагыт ойласышна. Нунын пӧртышт пеш кугу, кызытсе пагытлан келшыше мебель, икманаш, чылажат, пеш ямле. Гена ден Юлия пелашыже Йӱдвелне 25 ий пашам ыштеныт, иктыже – сварщик, весыже – штукатур-маляр. Нунын дене Марий Эл гычат пеш шуко уна лийын.

А эрдене корныш тарванышна. Уремыш лекмеке, пӧрт пырдыжыште барельефный сӱретым ужым. Кок кидкопам кӱш нӧлталме, кокла гыч кӱшкӧ шулык лектеш. Ӱлныжӧ «кумалтыш сурт» манын возымо. Шыже пагытыште, кажне ийынак огыл, ял пошкудо-влак тудын суртыш мелна кышыл, кинде да комбо дене погынат да еш кумалтышым эртарат.

2 июньышто Калтасаште — «Ший кандыра» пайрем, ме тушко вашкена. Комбо гыч Калтасаш — 60 уштыш, тыште меҥге але километр манын огыт ойло. Калтаса район Калмаш ялыш шумеке, Геннадий Павлович дене кевытыште йокмам налын лекна. Икмыняр пагыт гыч тудо ойлыш: «Шамрат кочан ялышкыже толын шуынна, а ынде уналыкеш пурена. Машинам ял кыдалнак шогалтен кодаш перныш, кок кече эре йӱр йӱрын, эрденат шыжа йӱр лийын. Шамрат кочайын сурт-оралтыже чатка: пӧрт пырдыжым чыла могырымат сайдинг дене петырыме, леведышым — профнастил дене. Пӧртыш тӱкалтен пурымеке, мемнан Шамрат Шамратович шкеже вашлие. Эн ондак Юмын таҥже Геня дене ӧндалалтыч, вара мыйым Василий манын палдарыш. Вачынам вӱчкалтен саламлалтна. Тудо мемнам залыш ӱжын пуртыш да пушкыдо диваныш шинчаш темлыш. Шамрат Шамратовичым кочай манаш йылмат ок савырне, йытыра, икмарда капан пӧръеҥ. Капшым пеш рыҥ куча, саска сорта гай але нуно «ший сорта гай» маныт. Шинчаончалтышыже пешак келге да яндар, чурийвылышыже да кумылжо поро сынан. Ару ош ӧрш ден чаткан тӱредме ош пондаш. Шамрат кочайын шинчажат тӱткын ужеш, пылышыжат сайын колеш. Ынде вий-куатем иземаш тӱҥалын мане.

Руш поэт Андрей Дементьев ойлен: «Кугу оратор кӱшыл трибун гыч пеш сылнын ойлен моштышо еҥ огыл, а пошкудыжын ойлымыжым сайын колышт моштышо». Шамрат кочай лач тыгае. 10 октябрьыште 85 ийым тема. Тудын капкылже гыч вий-куат, шулык, порылык да ласкалык толмым шижым. Шыман шыргыжалеш, да мыят ятыр гана ӧндалын, вачыж гыч вӱчкалтышым. Суртышто пӧръеҥ оза манын умылышым.

Мый тудлан шуко йодышым пуэдышым. Чыла йодышлан сай, поро да тӱрыс вашмутым пуэн. Тудо ойлен: Горькийысе автозаводын пу кабинан машинаж гычак тӱҥалын ГАЗ-53-А грузовой модель марте ӱмыр мучко шофёрлан Свердлов лӱмеш колхозышто пашам ыштен. Салтакыш 1952 ийыште каен. Китайыште служитлен, эсогыл провинций, ола лӱм-влакымат ушештарыш. Ныл ий службым эртен. Кок ий гыч водитель-влакым Белоруссийыш, Бобруйск олаш, колтеныт. Кӱртньыгорно дене ик тылзе каеныт. Ойлымо кокла гыч кенета Шамрат кочай кынел шогале да вес пӧлем гыч костюм пиджакшым кондыш. Оҥ тич шийын-шӧртньын койын, кандаш медаль кеча, пурла оҥыштыжо «Победитель соцсоревнования» знак-влак улыт, тыгак — Йыван Кырла лӱмеш ший медаль. Вара печатлыме кагаз лаштык-влакым кондыш, тидыже автобиографийже лийын. Тушто чыла радам дене возен. Пелашыж дене куд икшывым ончен куштеныт. Ятыр уныка ден кугезе уныка-влак улыт.

Ожно кочаже пешак пагалыме онаеҥ (нуно молла маныт) лийын. Кугезе тукымым «Ойӧрӧ» сугыньжым тыште аклат. А вара ӱстелтӧрыштӧ Шамрат Шамратыч шке верышкыже шындыш, «Ты верышке пеш шуэн да кугу унам гына шындем». Эн ондак кинде шултышым налын, Сурт Юмылан, Сурт Суксылан да Перке Авалан удылын пелештышым. Ӱстембал чес пеш ямле ыле. Ынде кокымшо онаеҥын суртыштыжо лийым да шижым: онаеҥ-влак ӱстембаке аракам йӧршеш огыт шынде. Варажым рашемдышым: коктынат 25 ий утла огыт подыл, уна-влакым шӧран чай дене сийлат. Шамрат кочай деч йодым: «Могай марла газетым лудыда?». Коктынат «Кугарням» налыт улмаш. Корныш тарванымеке, Шамрат кочай мемнам урем марте ужатыш.

Ончылнына — Калтаса. Ты шомак мотор муро да сылне куштымаш дене мыйын вуеш да шӱмеш возын. Тӱҥ площадьыште пеш шуко тӱрлӧ вер гыч толшо сылне вургеман артист-влак ыльыч. Пайрем тӱҥалтышлан шуко унам кугу сценыш кӱзаш йодыч: Марий Эл гыч Г.С.Ширяевам, Л.Н.Яковлевам, Марий Оньыжа Э.В.Александровым да мыйым. Юмын йӱла радам дене кумалтыш мутым, сугыньым пуэн ойлышым. Вара сценыште посна коллектив-влакын конкурс программе тӱҥалын. Кугу жюрим Марий Эл гыч Тамара Викторовна Дмитриева вуйлатен.

Икмыняр жап гыч район администраций вуйлатышын ӱжмыж почеш краеведческий тоштерыш кайышым. Поян материал коклаште ик стендыште Калтаса район гыч империалистический сар годым пленыш логалше йошкарармеец нерген каласкалыме. Тудын мурымыжым шыште дене ыштыме пластиныш возен налме. Тиде муро тачат Берлинысе ик музейыште аралалтеш. Граждан сар пытымеке, саде пӧръеҥ мӧҥгыжӧ пӧртылын. «А могай мурым тудо мурен?» — йодым. «Эрвелмарий-влак коклаште пешак палыме да йӧратыме муро — «Райдем-райдем», — вашештыш тоштер вуйлатыше.

Вес фактат оҥай ыле. 1930-шо ийлаште тӱнямбалне авиаций вияҥын. Пилот-влак торашке чоҥештылмаш дене рекордым шынденыт. Лач тыгай татыште кум француз лётчик неле грузлан кӧра Калтаса районыш шуҥгалтын колен. Нуным Калтаса районыштак тойымо.

Эрвел кундемыште илыше марий-влаклан мемнан кумалтыш мутна-влак пеш келшеныт, шуко йодышым пуэденыт. Варажым корнына Мишкан район Чорай ялыш шуйнен. Тушто Йошкар-Олаште илыше самырык ӱдыр Татьяна Япаеван ача-аваже вашлийыч. Япаевмытын суртышт клуб ден кевыт коклаште верланен. Тушто мемнам шокшо перемеч, мелна, когыльо да шокшо монча вученыт. А вара нунын деке вучыдымо кок уна толын лекте: «Гармонь» ансамбльын вуйлатышыже Сергей Васильевич Царегородцев ден уста мурызо Лиза Андреева. Ик жап Лиза Йошкар-Олаште илен, шке сылне йӱкшӧ дене Марий Элыште шуко калыкын кумылжым нӧлтен. А вара клубыш тарванышна. Тушто Медведево район Пӱкшерме ялын артистше-влакын концертышт лие.

Вашталтен чийыме пагытыште баянист Василий Орехов калыкым куштыктыш. Концерт годым омса воктенырак икымше радамыште сылне чурийвылышан самырык ӱдыр шинча ыле, совым пеш кырыш. Воктеныже кок костыльжо шоген. Фойеште куштымо жапыште саде ӱдыр пеш сылнын мурен шогыш, чыла мурым сайын пала. «Эх, ӱдырем, йолет таза лиеш гын, тыят тыгак сӧралын куштет ыле» манын шоналтышым да Юмо Пӱрышӧ деч тудлан тазалык ден ыҥгайлыкым йодын шогышым.

Вара Япаевмыт суртышто концертын кокымшо отделенийже лие. Лиза Андреева деч «Райдем-райдем» мурым муралташ йодым. Тудо, Марий Эл гыч кайымеке, Йӱдвел кундемыште 17 ий пашам ыштен, кызыт Уфаште ила. Пешак кӱшыл октавысе «до» нотым налын кертеш шӱшпыкна. Тудын Оксана ӱдыржӧ Шкетан лӱмеш Марий драме театрыште ик жап пашам ыштыше Артем Асмаевын пелашыже улмаш. Эрвелмарий-влакын концерт репертуарышт пеш кумда, шуко муро ден семым палат. Тушто ойлат: уна-влак пелйӱд деч ончыч малаш огыт воч, садланак шуко сылне мурым колыштна. Унам ужатыме мурат лие. А эрдене эрак Татарстан Республик Менделеевск район Элнет ялыш кудална. Корнышто Яныш Ялкайнын памятникше ончылан ошгална, вуйнам савышна. Кумыл нӧлтшӧ лийын, но чонемлан изиш йокрокла да каньысырла чучын. Эше тиде эрыкан мландыш пӧртылаш кумылем шочын.

Мучаште эрыкан мландыште ош марий чимарий-влаклан сӧрымӧ кумалтыш мут мый дечем:

- Кугу Юмо, Кугу Пӱрышӧ, Шочын Ава, Вуй ӱмбал кугу Юмо, Кугу Суксо, Кугу Серлагыш, Поро Кугу Юмо, таче чыланат Тӱҥ ош Тӱня Кугу Юмо дене икоян гына лийын шогыза. Эрвел кундемысе пӱтынь марий калыклан кугу Юмо Пӱрышӧ деч кугу шулыкым йодын шогем. Шулыкым кучен, поро шочшо-влакым пуэн шогыза. А ты перкем пуымекыда, мланде сура почылтын, юмын тӱтырат ӱлыкӧ волен, мланде тӱтырат кӱшкӧ кӱзен. Кок тӱтыра коклаште кече гай нӧлталтын, тылзе гай волгалтын, шӱдыр гай печкалтын, иган вараксим гай вычыматен, порсын ярым гай ярымалтын, умдыр гай почым поген, шиште гай кумылтын илаш илыш перкем пуэн шогыза, йывыртыктыза, кумылаҥдыза чыла ош марий-чимарий калыкнам. Родем-влак, мемнан ачана-авана, кочана-кована, кочан кочаже, кован коваже, кован коваже курым курымла гоч кужу ӱмыр пӱрымашыштышт шымле шым корным эртен, шымле шым куаным нумалын, шымле шым ойгым кораҥден, шым Кугу Юмылан кумалын, яндар кече гай, яндар чонышт дене, яндар шовычым нералтен, мланде илышыш толшо икшывыштым вӱдылын, ош тӱняшке колтеныт. Родем-влак, тек тачысе ты поро вашлиймашна яндар солык гай яндар чонан, яндар сынан лийже. Мыйын пелештен шогымем ашеш кайыже, кавыл лийже. Пӱтынь эрвелмарий-влаклан ыҥгайлыкым йодам.

Кӱшыл шӱлышан Василий Смирнов.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: