"Ме марий улына" рубрик, 2017 ий, Шыжа тылзын 13-шо кечыже

Чодыра коклаште йомшо кум пӧртан У Сагелде

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

CIMG5377Ял-влакын пытымышт, илыме верлаште чодыра кушкын шогалме нерген ойленна да возенна. Но южо вере икмыняр еҥ цивилизаций деч ӧрдыжтак илен толаша. Але вара ХХI курымыштат тыгай мондалтше ял-влак улыт? А молан тушеч еҥ-влак вес верышке илаш огыт кай?

Теве Татарстан кундем Агрыз районышто У Сагелде села (рушлаже Новая Чекалда) 1858 ийыште  негызлалтын да таче мартеат йомын огыл. Тысе илышым «кум пӧрт, кум шоҥго кова да пий» шомакла дене аклаш лиеш. Йомаш тӱҥалше да чодыра коклаште верланыше селашке меат миен толна.

- Тыште ала-кунам клуб, тӱҥалтыш школ, кевыт, библиотеке лийыныт, — ойлат тыште илыше еҥ-влак.

А йырым-йыр — чодыра. Тыгай учреждений-влак чынжымак тыште пашам ыштеныт манмылан ӱшанашат неле. Вет эсогыл тӱҥ уремыште (тудым Ленин урем маныт) машина дене кудалаш неле, корно тӧр огыл.

Эн ончыч тиде руш села лийын. Тыште 200 утла пӧрт улмаш. 1960-шо ийлаште шке пӧртым коден, олашке тӱшкан каяш тӱҥалыныт. Иктышт шке пӧртыштым рончен наҥгаеныт, а весышт суртыштым шуэн коденыт. Тунам ты селашке пошкудо ялла гыч марий-влак шукын илаш кусненыт.

Документ почеш У Сагелде селалан шотлалтеш гын, ала-кунам тыште черке пашам ыштен. Ты ял кызыт Буймо ял шотан илемыш пура. Кум пӧртыштӧ вич марий еҥ ила.

CIMG5391Надежда Самарина У Сагелдыште 30 ий наре ила. Пӧртшӧ шӱкшӧ. Сандене Юрий ден Алексей эргыже-влак, Лариса шешкыже воктенак у пӧртым чоҥат. Мийыме жаплан коҥгам оптымо пашам мучашлат ыле. Надя ковай Удмурт Республикысе Малопургинский район Марий Пови ялыште шочын. Николай пелашыже Татарстанысе Аргыз район Пелемешын эргыже лийын. Колхоз нунылан пӧртым У Сагелде селаште пуэн. Тыштак кодыныт.


Роза Красноперован
пӧртшӧ пошкудо сурт деч тораштырак, изирак корем гоч верланен. Роза Семёновна тыште 1965 ий годсек ила. Аваж дене пырля илаш толыныт улмаш. Вара тыштак марлан лектын. Кызыт шкетын шогылтеш. Владимир пелашыже 18 ий ончыч колен. Кум эргышт тӱрлӧ верлаште илат, унала веле толын каят. Роза кокай илышыж нерген тыгерак мане:

- Мый чыла сомылым шкетын ышташ тунем шуынам. Конешне, шудым солаш да кондаш пошкудо Пелемеш ял гыч родо-тукымем-влак полшат. Трактор дене толыт, тудым сарайыш кышкен кодат.

CIMG5386Пенсий марте Роза кокай вольык ончымо лагерьыште ороллан пашам ыштен. Шорык ферме (500 вуй шоген), имне вӱта, машинно-тракторный станций нерген чон коржын шарналта. Чыла тидыже «Россия» колхозын поянлыкше лийын. Тыгак селаште мардежвакш, библиотеке лийыныт. Йоча-влак, тӱҥалтыш класслаште шинчымашым налмеке, Тошто Сагелде селасе школышко каеныт. Тушко вич меҥгат пеле лиеш. Но кызыт ты коштмо-кудалыштме корнышто чодыра кушкын шогалын.

Пенсийым мемнан героиньыналан 8 тӱжем утла теҥгем тӱлат. Тудым налаш манын, Пелемешыш шым меҥгым лӱмынак коштеш.

Роза Семёновнан озанлыкше изижак огыл: 12 шорык ден каза, чыве-влак… Эше пырысше уло. Тыгак озаватым шым пий орола. Вет тышке ӱждымӧ уна-влак: рывыж, ир сӧсна, мераҥ-влак — чӱчкыдынак толын лектыт. Тыгак ковай мӱкшым онча. Ондак 5-7 омартаже лийын, кызыт кокыт веле кодын. Ялыште пакча деч посна кузе?!

- Тӱняште мо ышталтме нерген кушеч пален налыда? — йодна.

Р.Краснопёрова тыге вашештыш:

- Юмылан тау, тулна уло — телевизорым ончаш лиеш. Ондак трансформаторный будко ыле. Вара кӱкшака вер гыч электролинийым шупшыныт. «Агрызские вести» районный газетым налына. Почтылан Тошто Сагелдышке коштам. Чодыра гоч вич меҥге гына лиеш.

- Кочкыш шотышто кузерак?

-  Кевытыш Пелемешыш коштына. Южгунам корнышто вашлиялтше машина дене каена, южгунамже йолын, а телым — ече дене. Тунемынам! Кеҥежым южгунам доярке-влак деч иктаж-мом налын кондаш йодам, нунат полшат, вуйым огыт шупш.

- Вӱдым кушеч налыда?

- Ондак таве-влак ыльыч, нуныштым ынде петырыме. Варажым изи коремла гоч памашыш коштынна. Кеҥежым вӱдвараш ведрам сакен ошкылына, а телым — адакат ече дене. Памаш гыч йӱашат, вургем мушкашат вӱдым конденна. Пиалешна, кум ий ончыч скважиным кӱнченыт. А пашаже тыге лийын. Мемнан деке ик родына толын ыле. Тудо тысе сылне пӱртӱсым, илышым да илыш условийым фотографироватлен каен. Варажым нине фото-влакым интернетыш вераҥден. Москошто илыше ик ӱдырамаш тидым ужын да полшен.

Но теве Надямыт (пошкудо вате нерген ойлаАвт.) тачат памашыш вӱдлан коштыт.

А кочкаш шолташ газ баллон полша. Кеҥежым У Сагелде деч тораште огыл «Агрофирма-Агрыз» фирмын «Пелемеш» пӧлкаже вольык ончымо лагерьым вераҥден. Тыште 300 наре ушкалым ончат. Пашашке доярке-влак толыт. Орол-влакат улыт. Тыгак Пелемеш ден Буймо ялла гыч мӱкшым ончышо-влакын мӱкшотарышт ялна йырак верланен. Тыште олмапуат пеш шуко шочеш. Тӱрлӧ ялла гыч олмам погашат толыт. Ялыш пурымаште сылне пӱя уло. Тушто, ойлат, карп ила, сандене пӱя воктене колызо-влак погынат. Икманаш, кундемыштына кеҥежым еҥ-влак шукырак койыт. Илыш шолеш.

- Телымже мом ыштеда?

- Поран чот ӱштеш! Кудывечыш лекташ лумым эре куыман. Кажне кечын коҥгаш олтем. Вӱдым нумалам. Вольыкым пукшаш кӱлешыс. А туддеч посна йӧршеш йокрок. Кузе илыштмем-шогылтмем нерген умылкалаш пошкудо Надя толын кая. Ондак сайлымаш годым йӱклышаш урным пыштен, мемнан деке кудал толыныт гын, кызыт шке коштман.

У Сагелде ялыште илыше-влаклан эн кугу нелылыкым корно укелык луктеш. Поснак — шошо пагытыште. Ты шошым 8 мартлан МЧС службым ӱжаш логалын. Толын, корным эрыктен кодышт. Кӱварым пӧръеҥ-влак шкешт ыштеныт.

 CIMG5373Но молан вара нине еҥ-влак ты вер гыч весыш огыт кай? Ты йодышлан нуно ик семынак вашештат:

- Вер тыште мотор. Шып, чонлан ласка. Мланде тыште шемрокан. Моло ялла гычат толыт да тысе участкылаште пареҥгым шындат. Шуко емыж-саска уло, мутлан, шем эҥыжвондо ятырак, поҥгат лыҥ шочеш. Конешне, пытартыш жапыште пасулаште шӱк ден пушеҥге озаланат… Ну, а куш каяшыже? Кӧ мемнам вуча? Олаште илаш пенсийна огеш сите. Чыла сатужат вет шерге. Шочшына-влакым шыгыремдылме ок шу, нунын шке илышышт… Молодёжь гын олашке лектын кудалеш. А мыланна шке илыш курымнам шочмо мландешак илен шуктыман…

Любовь Михайлова,  Эльвира Терентьева.

Л.Михайлован фотожо-влак.

 

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: