"Марий йӱла" рубрик, 2018 ий, Ӱярня тылзын 19-ше кечыже

Вес тӱняшке шот дене ужатыман

Статьян авторжо Иван Речкин

Lestnica_v_neboВес тӱняшке ужатыме годым мыланна мом палыман? Тидын нерген Марий Эл Республикын Тӱҥ онаеҥже А.И.Таныгин каласкала:

- Айдемым ужынак палет: вес тӱняшке каен. Ты жапыште атеш вӱдым шындыман, тӱньыкым, омсам почман. Тыште марий калыкын кок мутышкыжо эҥертыман: колымаш да каварымаш. Колымаш – «кол» мут дене кылдалтын, кавараш – каваш кая.

Мӧҥгыштӧ

Колышын шинчажым петырыман, могыржым да чурийжым куштылго леведыш дене петырыман. Тыгодым медицине пашаеҥлан ончыктыман. Медицине пашаеҥын пеҥгыдемдымыж деч вара, юмылук ончылан шогалын, Сурт Юмылан, Пӱрышӧ-влаклан, Мер Кугу Юмылан, Серлагышылан сортам чӱктыман. Шнуй Курык кугызалан да моло кучымо шнуй-влаклан уверым пуышаш улыт. Каласыман: «… (лӱмжӧ) вес тӱняшке кайыш, сурт-пече кӧргым арален, серлаген шогаш полышым йодына». Лишыл родо-тукым ден пошкудо-влакланат уверым пуыман. Ме марий калык улына, утыждене йӧсланымашым (шинчавӱдым, шуко мутым) ончыктышаш огынал. Палемдаш кӱлеш, илышыште чон дечын ончыч шырт лекмашат лиеш. Историйыште тыгайже нерген шуко возалтын. Айдеме коленжат огыл, воктенжак ала-кушто тудын шыртше шке капше дене коштеш. Радам шот дене ончыкташ гын, эн ончыч чонжо лекшаш, варажым — ӧртшӧ, 40 кече туралан — шыртше.

Капым леве вӱд дене (лӱмын ыштыме меж падыраш да шовын дене) мушкыт. Капым мушмо вӱдым посна атыш налын кодымаш – кугу сулык. Шоҥгырак еҥ илымыж годымак мом, кузе чиктышашым каласен кода. Ойлен коден огыл гын, лишыл еҥжын ойжым колышт чиктен пыштыман. Тачысе илышын йӧнжӧ дене пайдаланен, колоткам тояш полшышо фирмыште налаш лиеш. Тений марий калык колотка пундашеш ужар куэ выньыкым шара, шкешотан кӱпчыкым пышта, ош вынер дене куэ тӧшакым леведеш. Колышо еҥым чикташ полшаш морг пашаеҥ деч йодаш лиеш.

Чиктымеке, колоткаш ласкан гына пыштат. Колышо еҥан колоткам суртыш йол дене ончыко пуртыман, тудым теҥгылыш шындат. Капым леведман, йол ден чурий изиш койшаш улыт. Вуй мучаш воктекыже вес тӱняште улшо калыклан костенечым пыштат. Тудо кок изи котомка гыч шогышаш. Марий калык гын икымшышкыже пӱкшым, тӱрлӧ кампеткым опта, а кокымшыш — ший оксам. Вес тӱняште ший гай волгат кошт манын пелештыман. Кугыжан тӱсан кагаз оксам колышын кап ӱмбакыже пышташ лиеш. Тиде надырым варажым кумытшылан, шымытшылан да ныллыжлан сортам чӱктымаште кучылташ лиеш.

Кунам тояш?

Тошто калык колышын капшым суртышто кум кече деч утла кучаш кӱштен огыл. Тӱрлӧ пуш ынже шарле манын, медицине пашаеҥ деч полышым йодаш лиеш. Тоштыеҥын каналтен кийыме капшым палемдыме верышке, пушкыдо мландышке пыштыман, рок йымалне вӱд йоген пурышаш огыл. Тидлан шӱгарла йыр лӱмын лаке-влакым кӱнчен йӧнештарыман.

Ожно калык Кугече пайрем кечын тояш кӱштен огыл, Мланде шочмо кечын да ты айдемын шочмо кечынже шотеш огеш тол. Арняште 7 кече уло, но кажныжат — Юмын кечыже, капым уто кече кийыкташ огеш лий. Кӱнчаш тӱҥалме деч ончыч, верым палемдымеке, мландым сулен налаш тыге каласыман: «… (лӱмжым тичмашнек) вес тӱняш каен. Мланде он, вес тӱнян тӧраже, капка оролжо, сагушыжо. Ме (лӱмжӧ) тудлан суртым шындаш толын улына, сурт верлан шийвундо дене вержым сулен налына». Кӱнчышаш мланде ӱмбак оксам пыштыман да кӱртньӧ кольмо дене саде шийым мланде дене пырля чаткатан ӧрдыжкӧ налын пыштыман. Капшын кийыме верым йоҥгыдыракым ышташ кӱштеныт. Ӱмбал пургыж рокым поснарак оптат. Йошкар пургыжлан вес орам ыштат.

Акрет годсо марий кугыжа-влакын шӱгарыштым шымлыше археолог-влакынойыштлан инанаш гын, марий-влак ала-мо шот дене талякан кӱнчен улыт, а кызыт санитарно-эпидемиологический службо кок метр деч келгын кӱнчаш огыл темла. Но кийыме вер пургыж мамыкан лийшаш. 32 ий гыч тушто яндар лу гына кийышаш, молыжо чыла мланде пургыжеш шулышаш. Шукыж годым кажне шӱгарын кушто кузе кийышаш радамже уло. Кӱнчен шуктымеке, тошто калык кӧргешыже аралтышым ышташ йодын (тидлан куэ кумыжым, шикш мучашым кучылташ лиеш), тӱшка калыклан тидым ончыкташ кӱштен огытыл.

Марий-влак вес тӱняш кайыше еҥым кугун пагалат, садланак шуко солыкым кондат, «Вес тӱняште яндарын кошт, ӱштылал колто ош солыкешет» маныт.

Вуй мучаш чеслан родо ден пошкудыжо-влак тӱрлӧ чесым кондат. Вуй мучаш чеслан шотлалтыт: лӱмын шолтымо пучымыш, мӱй, ӱй, пулашкамуно, салмавуш (мелна), тӱрлӧ-тӱрлӧ когыльо, саска-емыж, кол, кинде, пура, пӱрӧ да йошма шорва. Вуй мучаш чесым пелешташ тӱҥалме деч ончыч юмылукеш сортам чӱктат да тыгерак пелештат: «… (лӱмжӧ) вес тӱняш каен, вуй мучаш сортам чӱктена. Сурт Юмо, аралтышым йодына. Кугу Пӱрышӧ, мемнан пӱрымашнам арален шого. Мер Юмо, мемнан каҥашнам осаллан ит кудалте. Сурт Серлагыш, Тендан деч аралтышым йодын шогена. Курык кугыза, мемнан тӱнянам осал деч арален шого». Юмо ончыл сортам йӧртат да вуй мучаш сортам чӱкташ тӱҥалыт.

Марий-влак кум сортам веле чӱктен каласеныт. Икымше сортам вуй ӱмбал суксыштлан пуат, кокымшо ден кумшо сорта-влакым — вачӱмбал суксыштлан. Пелештыме годым вес тӱняш кайыше еҥын ийготшым шотеш налман.

Эльвира Ендылетова.

Материалым тӱрыснек 26 январьысе да 2 февральысе газетлаште лудса.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: