"Сылнылык тӱня" рубрик, 2018 ий, Ӱярня тылзын 23-шо кечыже

Индонезийыш каяш шонен, но…

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Шукерте огыл МарГУ-што «LINGVA-территория» фестиваль лийын. Тушто 21 национальностян студент-влак шке калыкын тӱвыраже, йӱлаже, йылмыж дене палдареныт. Таджик рвезе Шерхон Давлатов, презентаций йӧным кучылтын, таджикла мутланаш туныктен. Тудын дене лишкырак палыме лияш темлена.

PwoGBUCOJU4- Шерхон, Марий Элыш кушеч толынат?

- Мый Таджикистанын рӱдӧ олаштыже – Душанбеште – кушкынам. А шочынам Дарваз районышто. Таджикистан — Узбекистан, Афганистан, Киргизий да Китай эл-влак дене пошкудо. Дарваз район Афганистан воктене верланен. Таджикистаным да Афганистаным Пяндж эҥер ойыра. Ты эҥер пеш аҥысыр. Тудын гоч тӧрштен лекташ лиеш. Но тидыже закондымо. Вес элыш логалаш манын, кӱлеш чыла документ лийшаш.

 - Таджик калык могай койыш-шоктышан?

- Каласыман, таджик йылме — перс йылмын подвидше. Ожно таджик да перс ик калык лийыныт. Мый патриот улам. Калыкемын историйжым шымлаш йӧратем. Да чыла чын патриот шке элже, тушто илыше калык-влак нерген палышаш, шонем. Тӱрлӧ книгам лудмеке пален налынам. Араб-влак таджик-влакым тазик маныныт, тидыже «не араб» манмым ончыкта. Тыгак таджик мутым «тодж» шомак дене кучылтына. Тодж – короно, а таджик – короным нумалше калык. Мемнан флагыштат короным сӱретлыме. Душанбеште эмир Исмаил Саманилан монумент шога. Тудын вуйыштыжо короны, кидыштыже — шӧртньӧ короно. Тидат арам огыл.

Таджикистаныште официально кандаш миллион таджик ила. Узбекистанысе Самарканд да Бухара олалаште, Азербайджаныште пеш шуко таджик ила.

Таджик-влак поро да пашаче улыт. Ме унам кумылын вашлийына. Поэзийым йӧратена. Мый тылеч ончыч перс ден таджик ала-кунам ожно ик калык лийыныт манын каласышым, садлан сылнымут, искусство, науко вияҥме – мемнан поянлыкна. Авиценным шукынжо, очыни палат. Тудын чын лӱмжӧ пеш кужу. Авиценна врач да философ лийын. Астроном да поэт Омар Хайямын ойлымо шомакше-влак афоризмыш шукертак савырненыт. (Авт. Шерхон Омар Хайямын возымо ик почеламутшым персла лудын пуыш. Моткоч сылне. Чоным вургыжтара. Почеламут мо нерген ыжым умыло гынат, ала-молан шинчавӱд тольо. А вара Ш.Давлатов тудым рушлаш кусарыш. Стих чын, тайне, йӧратымаш нерген улмаш).

Арка-и-памятник-Исмаилу-Самани-Арт-Релизв.РФКеч-могай таджик деч почеламутым лудаш йодыда гын, тыланда поэт-влак Рудакин да Омар Хайямын произведенийыштым тӱкныде ойлен пуат. Ираныште, Афганистаныште нине поэт-влакым чылан палат да мо оҥайже, Ираныштат, Афганистаныштат нуным мемнан улыт манын ойлат.   

 - Поэзийым сайын палет, а шкеже почеламутым возкалет?

- 9-ше классыште тунемме годым поэзий дене «черле» лийынам. Пеш шуко почеламутым лудынам, тунемынам, шкежат возкаленам. А 10-шо-11-ше класслаште англичан йылмым келгын тунемаш тӱҥалынам, университетыш тунемаш пураш ямдылалтынам.

 - Молан чыла университет кокла гыч лачак Марий Элысым ойырен налынат?

- Выпускной классыште тунемме годым руш йылмым йӧратен шынденам. Элыштем чылан таджикла мутланат. А мыйын рушла сайын кутыраш тунемме, руш культурым палыме шуын. Российыште пеш шуко национальностян еҥ-влак илат да тунемыт. Тидыже мыйым поснак чот куандара. Пырля тунемын, тӱрлӧ мероприятийыште участвоватлен, ме икоян улмынам ончыктена. Ме тӱрлӧ йылме дене мутланена, но рушла кутырен, вашла умылена. Тидыже мемнам уша.

Экзаменым сдатлымеке, документым Москосо, Озаҥысе да Йошкар-Оласе университетлаш пуэнам. МарГУ гыч йодмаш толын. Ынде кокымшо ий Калык культур да культур кокласе кыл институтышто «международный отношений» направлений дене тунемам. Тыште мылам чылажат келша. Изи да мотор ола. Чылан шыргыжыт, поро кумылан улыт.

 - Шочмо эл деч тораште лияш неле мо?

- Мый кугу ешыште кушкынам. Ныл акам да ик шӱжарем улыт. Ешем деч посна йокрокланем. Авам дене кок кечылан ик гана телефон дене йыҥгыртен мутланем. Мӧҥгыштӧ кочкышым авам, ака-шӱжарем-влак ямдыленыт. Мый шӱрымат шолтен ом мошто ыле. Но студент илыш чылалан туныкта.

Рушла ончыч пеш удан мутланенам гын, кызыт сайрак. А Марий Элыште тунемше южо студентлан йылмым палыдымылан кӧра моткоч неле. МарГУ-што Саудовский Аравий, Кений, Египет да моло эл гыч толшо ӱдыр-рвезе-влак тунемыт. Нунылан рушла, англичанла сайын мутланен моштышо студент-влак полшен шогат. Мый индус-влакын кураторышт улам. Тиде символично шонем. Индус-влак мылам поро йолташ лийыныт. Йылмыштына шуко икгайлык уло. Шотлымыштым колынам да моткоч ӧрынам, чылт таджикла йоҥга.

 - Могай мероприятийлаште таджик койышетым ончыктенат?душанбе

-  «LINGVA-территория» фестивальыште участник-влакым таджик йылмын историйже дене палдаренам. Таджик мут-влакым ойлаш туныктенам. Шомакын мом ончыктымыжым йодмемлан чын вашмутым пуышо еҥым плов дене сийленам.

Шукерте огыл  «Открой свое сердце всему миру!» кас фестивальыште лийынам. Туштат калыкем нерген каласкаленам. Тут емыж дене сийленам. Тут пушеҥге Таджикистаныште веле кушкеш. Пеш шере емыж. Тудо кеҥежым кӱэш. Поген налмеке, идалык мучко сайын аралалтеш.   

 - Узбек ден таджик-влак икгай койыш-шоктышан, эсогыл тӱжвал сынышт денат икгайла койыт. Мо дене тиде кылдалтын?

- Чынак. Мый шкежат южгунам таджик ден узбекым ойырен ом мошто. Ме пошкудо улына. Ятыр ий таджик ден узбек калык-влак пырля иленыт. Мемнан культурнат, национальный кухнят икгайрак. Йылмына ойыртемалтеш. Тӱжвал сыным ончалаш гын, узбек-влак утларак аҥысыр шинчан улыт, а таджик-влак — шемалгырак шӱргвылышан.

 -Тендам ончалын, мый таджик улыда манын омат шоналте.  

- Те икымше еҥ огыдал, кӧ тыге ойлен. Мыйын ача ден авам таджик улыт. Таджик улмем дене моткоч кугешнем.

 - Могай йӱла дене элда ӧрыктара?

- Сӱан йӱла мемнан шкешотан. Ик кишлакыште сӱан годым чыла пошкудо-влак ӱдырын суртышкыжо ӱжмӧ деч посна толыт да сӱанлан ямдылалташ полшат. Сӱан годым ӱдыр ден каче кумалме вӱдым подылшаш улыт. Тидыже пӧръеҥын ватыжым ӱмыржӧ мучко аралымым да полшен шогымым ончыкта, а вате, вӱдым подылын, марийжын мутшым колышташ да тудым пагалаш келша. Вара вате ден марий пӧлекым вашла кучыктат. Ӱдыр кӱмыж-совлам, мӧҥгыштӧ кучылтшашлык арвер-влакым пӧлеклышаш, а каче – вольыкым. Кызыт тидым шагал годым ыштат, утларакшым пӧлек шотеш оксам кучыктат.

Шукерте огыл, 2008 ийыште, Таджикистаныште у законым лукмо.  Ынде сӱаныш 200 деч шукырак еҥым ӱжаш огеш лий. Качын ешыже ӱдырын суртышкыжо вич машина дене веле толын кертеш. Тидыже пуйто оксам аныклаш манын ышталтын.

 - Элыштыда ача-ава вес национальностян ӱдырым марлан налыктат мо?

- Чын йӧратымаш гын, ӱдыр ден качылан ушнаш нимогай чарак лийшаш огыл, шонем. Конешне, южо ешыште ача-ава тореш лийын кертыт, тунам каче йӧратыме еҥже деч ойырла, молан манаш гын ача-аван мутшо – закон. Но кызытсе саманыште национальностьын, религийын тӱрлӧ улмышт йӧратымашлан чарак огыл.

 - Таджик-влак унам вашлияш йӧратыше улыт манын ойлышыч. Тыгеже марий, руш але весе нергенат ойлаш лиеш.

- Лиеш. Ом пале, кузе моло эллаште, но Таджикистаныште уна суртышко толын гын, тудым лишыл родо семын ончена, поян ӱстелым погена, пел кружка чайым йӱктена. А уналан каяш жап шуын маннена гын, кружкаш чайым тичмашын темена.

- Элыштыда уло тыгай вер, кушко еҥ-влак миен толнешт?

- Таджикистаныште 95 процент калык – мусульман-суннит. Саудовский Аравийысе Мекке олаште Кааб мусульман святыне уло. Тушко шкенжым пагалыше кажне мусульман миен толаш да намазым ышташ тырша. Но тидым ышташ чыла еҥын йӧнжӧ уке. Мемнан ешыште окса чӱдылан кӧра иктат тушто лийын огыл. Адакшым ты святыньым 40 ияш деч кугурак еҥ-влак веле ужын кертыт. Меккыште замзам таве уло. Тусо вӱд кеч-могай черым эмлыше юзо вӱдлан шотлалтеш.

 - Мо тыланет куаным конда?

- Музык. Школышто тунемме годым пырля тунемше йолташ-влак дене вокал занятийлаш коштынам. Мураш моткоч йӧратем. Книгам шуко лудам. Поэт Александр Пушкинын почеламутшо-влакым тунемам. Лев Николаевич Толстойын произведнийже-влак кумылым нӧлтат.

- Англичан йылмым сайын палет, вес элыш пашам ышташ але тунемаш каяш шонет?

- Такшым дипломым налмеке, шочмо элыш пӧртылнем. Можыч, умбакыже тунемаш иктаж-могай йотэлыш каем. Тений «Дармасисва» программе почеш Индонезийыште идалык тунемаш да пашам ышташ йӧн лектын. Мый тушко йодмашым колтенам. Сай вашмутым налынам. Но пытартышлан шонымашем вашталтенам. Индонезийыш каем гын, МарГУ-што академичсекий отпускым налаш кӱлеш, а мыйын ик ийым йомдарымем ок шу. Чылалан шке жапше уло.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: