"Илыш йыжыҥ" рубрик, 2018 ий, Ага тылзын 11-ше кечыже

Валентина

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Валентина вагонысо решеткан окнашке онча да тӱрлым шонкала. Ик верыште тарваныде кийыме дене кидше мален. Эркын гына тарваныш, парняжым ньогажын кидше гыч мучыштарынеже. А тудыжо аван парняжым чотак кормыжтен, малыме годымат ынеж колто. Ньога тунамак шинчажым почо да аваж ӱмбаке тургыжланен ончале.

1920- Ш-ш-ш, мале-мале, изи падырашем, мале, — шыман ойла Валентина. Йоча аван парняжым колтыш, тӱрвыж дене чоп-чоп ыштыш да адак мален колтыш. Ӱдырамаш шыргыжале. Кок йочажге меж шаль дене леведе, шке йол ӱмбакыже тошто фуфайкым шуыш. Вагон орава йӱкланымым колыштын, Смоленск воктенысе шочмо Покровко селажым шарналтыш.

Чылажат шинча ончылныжо сӱретлалте. Кузе тунам, марийжым фронтыш ужатыме годым, шкетын огыл, а шӱм йымалне иланыше ньога дене пырля вучаш тӱҥалына мане. Шарналтыш, кузе ача-аважын йӱлышӧ пӧртышт деке куржын миен. Тушан полицай-влак ача-аважым петыреныт да илышынек йӱлатеныт. Кузе нуным утараш манын, тулыш пураш толашен. Кузе ик полицай, Пашка Рябоконь, тудын дене школышто иквереш тунемыныт, тудым ӱпшӧ гыч руалтен куча, мландыш шӱдырал шуа, автомат приклад дене перен пуа. «Ну мо, тыят тулыш логалнет, изиш чыталте, ме тыланет весым ямдыленна, — мӱшкырыш чумалшыла да приклад дене кырышыла, йӱшӧ полицай кычкыра.

Тыгайым чытен лекме деч вара ӱдыржӧ жап шуде шочо. Марийжын аваже ньогам ончаш тӱҥале, а шкежым, йочам ыштымеке, кокымшо кечынак пашаш поктен луктыч. Коншудан пареҥгым кочкын, тораш от кай. Ушкал ден сӧснам немыч-влак, ялыш пурымекышт, вигак поген наҥгайышт. Пий ден чыве-влакым лӱйкален пытарышт. Ӱдырлан вашке кок ият темеш, а тудо ны огеш кошт, ны огеш кутыро.

Икана Валентина паша гыч пӧртылаш пеш вараш кодын. Ончычсо колхоз амбар гыч кум йӱшӧ полицай лектын шогалын. Виеш амбарыш шӱдырен пуртеныт да намыслаш тӱҥалыныт. Кыреныт, виешленыт, вӱр вузык лийшым тушанак кудалтен коденыт. Валентина, йӱдвошт киен, я вуйушым йомдара, я адак помыжалтеш. Кокымшо кечын кастене веле йоча-влак кокла гыч ала-кӧ муын. Поро еҥ-влак мӧҥгӧ марте каяш полшеныт. А тушто, окна воктенысе теҥгылыште, ӱдыржын йӱкшышӧ капше киен. Ӱдыржын капше воктене шып, ик пырче шинчавӱдым лукде шинчен эртара. Витне, шинчавӱдым тушто, амбарыште, чыла йоктарен. Эр велеш шӱм падырашыжым мушкеш, пеледышан шовычеш вӱдылеш, кӱртньыгольмым налеш да шӱгарлаш кая. Вашлийме еҥ-влак корным пуат, ӧрдыжкӧ кораҥыт, шӱлыкан шинчашт дене ава ден ньогажым ужатат. Шӱгарлаште лакым кӱнча, кож укшым кӱжгын шара, пушкыдо вакшышыш ӱдыржым пышта, ӱмбач адак кож укш дене леведеш. Ӱдыржын вӱдыжгӧ шӱгарже ӱмбалне кужун шинча. Пычкемышалтмеке веле школ годсо йолташ ӱдыржӧ толеш да шкеж деке мӧҥгӧ наҥгая.

Тиддеч вара Валентина нигӧ дене огеш кутыро, нигӧм огеш кол. Могай пашам пуат, роботла чыла ышта. Ял мучко манеш-манеш шарла: вуй ушыжо пудыранен. Тудым намыслыше полицай-влакат шыпланеныт. Мом ойлаш? Еҥ-влаклан уло чон корштымым от каласкале… Огыт умыло… Вет тиде каргыме йӱд деч вара шӱм йымалныже ужмышудымо полицайын ньогажым нумалеш… Кузе еҥлан тидым каласет?… Еҥ-влак ойлат: «Юмо налын, Юмо пуэн». Пуашыже пуэн, а кузе ынде тидын дене илаш? Кузе йочалан, шочмекыже, ачаже кӧ улмым ойлаш?..

* * *

Тушман касвелыш чакнен каен, нунын дене пырля полицай-влакат шылын куржыныт. Марийже деч похоронко толеш, адак ӱдыр аза шочеш, ава лийшыже омсам эрелан тӱчеш. Намыс деч шылаш манын, Валентина шочмо верым кудалтен кая. Вербовко почеш тора, палыдыме Сибирьыш кудалеш. Южгунам поезд иктаж станцийыште кужун шога, Касвелыш але Эрвелыш вашкыше поезд-влакым колта. Теве тачат палыдыме ала-могай станцийыште шога. Ондак Валентина станцийыш шокшо вӱдлан куржтал тольо, вара, йочажым кидше гыч вӱдалтен, вокзал воктенысе пазарыш кайыш. Корнышко ик ведра пареҥгым, ик сукыр киндым, ик кленча шӧрым нале. Тошто меж кофтычкылан ик килограмм тар шӱрашым алмаштыш. Чыла тидым туп шеҥгелне кечыше котомкаш оптыш. Кинде шултышым ӱдыржылан катен пуыш. Лач тунам кылмен туртын шичше изи рвезе шинчажлан перныш. Кужу пальтожо кидше ден йолжым петырен. Валентина тиде тулык рвезым тунар чот чаманен ончыш. Ӱдыржын кидше гыч киндым налешат, пелыгыч ката, иктыжым ӱдыржылан пуа, весым рвезылан шуялта:

- На, эргым, киндым коч.

Рвезе ӱдырамаш ӱмбак лавырген пытыше чурийжым нӧлталеш. Ондак лӱдын колта, вара куана. Пальтошкыжо пӱтырналтын, шӱртнен, «Авай!» манын кычкырен, Валентина ӱмбак кержалтеш. Изи кидше дене ӱдырамашын йолжым ӧндалын, каҥгешт пытыше капше дене пызнен шорташ тӱҥалеш:

- Авай, аваем, йӧратыме аваем, тый мыйым муынат. Мый паленам: тый от йом. Мый тыйым вученам, кузе кӱштен коденат, эре вученам, аваем. Йодам, тетла нигушкат ит кай. Мыланем тый дечет посна пеш чот неле ыле…

Валентина нимом ышташ ӧрын шога. Ик кидше дене йолжо пелен ӱдыржым ӧндалын, а весыж дене еҥ йочам шӱкалаш тырша.

- Ну мо тиде тыгай? Ой, Юмыжат, кӧн тиде эргыже?.. Мыйже поезд гыч воленам веле, — манеш.

- Палена, тыйын огыл, но ужат, тыйым аважлан шотла, — вашештыш самосадым ужален шогышо коча. – Тудо тылзе утла пазарыште ила. Кӧн — огына пале. Кушто мала — огына шинче. Рвезым чаманена, уло пазар дене пукшена, кӧ мом пуа. А тый, теве ужат, ала-мо дене келшенат, ынде аважым алмашташет перна, тудлан тышан йӧршеш кошаргаш огыл вет.

- Мый шкежат вербовко почеш каем, теве поездна шога. Шкемынат йочам уло, а марием фронтышто колен, кокытшым кузе ончем? — ойла Валентина.

Ӱдырамашлан нигӧ нимом ыш вашеште, чылан ӧрдыжкӧ ончат. Рвезе веле еҥ-влакын ойлымыштым ок колышт, Валентинам чот кормыжтен кучен да нюсла. Валентина рвезын вуйышкыжо кидшым пышта да йодеш:

- Кузе лӱмет, эргым?

Рвезе шинчавӱдан чурийжым нӧлталеш да нюслен-нюслен ойла: «Ом пале, ава-а-ай». Ӱдырамаш умбакыже кузе лияш, раш ок пале гынат, умшаже шкак ойла:

- Нимат огыл, эргым, лыплане, мемнан чыла сай лиеш. Юмо пуа гын, илен лектына, нылле икымше ий огыл. Юмылан тау, сар уке. Каргыме сар пытен. Айда каена, теве поездна.

Тудо йоча-влакым кидышт гыч куча да товарный состав деке ошкылеш. Но трук ала-мом шарналта, савырна да манеш:

- Валентина мый улам, Валентина Николаевна Кислицина. А тиде мыйын ӱдырем, Елена Николаевна. Тугеже тудат ачам Николай Николаевич Кислицин семын Колюш лиеш. Ала иктаж-кӧ кычалаш тӱҥалеш гын, тек Сибирьыште кычалыт, а лачшым кушто – шкежат ом пале. Чеверын.

- Чыталте. Теве корнетлан шинчалтыме кияр, йоча-влакым пукшо, куандаре, — манеш ик ужалыше.

Да поче-поче толаш тӱҥальыч: кӧ кинде комым, кӧ кленча шӧрым, кӧ пареҥгым пуа, а икте калитлыме кечшудым газетыш пӱтыралын. Валентина туп шеҥгеч котомкажым налеш, вуйым савен да тауштен, пуымо кочкышым опта. Неле мешакым туп шеҥгек лупшалеш, йоча-влакым вӱдалта да поезд могырыш тарвана, тудыжо каяш ямде улам маншыла йӱкым пуа.

Вагонышто йоча-влакым малаш пыштыме деч ончыч Колюшын ӱпшым тӱредеш, а ӱпшӧ, газетыш вочмеке, тий шуко улмылан кӧра илыше гай тарванылеш. Буржуйко-коҥга воктене тазикеш мушкеш, тошто халатышкыже пӱтыралеш да ӱдыржӧ воктеке малаш пышта. Рвезе омыштыжат ойырлаш лӱдеш, садлан ӱдырамашын парняжым чот руалтен кучен.

* * *

Ий-влак эртат. Колюш армий гыч пӧртылын. Валентина куанымыж дене пайрем ӱстелым поген. Пошкудо, йолташ да тыглай эртен кайыше еҥ-влакым унала ӱжеш. Колюш патефоныш пластинкым шында да аважын йӧратыме мурыжым чӱкта. Тудым кушташ ӱжеш, ныжылгын ӧндалын, изиж годымсыла шинчашкыже ончалеш да манеш:

- Йӧратыме аваем, мый паленам: армий гыч пӧртылмем вучен шуктет. Ӱмырем мучко паленам да ӱшаненам: тетла нигунам от йом.

Валентина Бутрим.

Ирина Золотарёва кусарен.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: