"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2018 ий, Ага тылзын 11-ше кечыже

«Канаш пуйто возын, шонет…»

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Кугу Отечественный сар ийлаште ятыр самырык автор тушман ваштареш кредалмаште шке вуйжым пыштен. Нунын кокла гыч иктыже – Александр Степанович Некрасов. Печатьыште тудо Вишнер Эчук лӱм дене палыме лийын.

А.С.Некрасов, Вишнер Эчук1914 ийыште Звенигово вел Ташнур ялыште шочын. Тудо ешыште нылымше эрге лийын. Неле илышлан кӧра изаже-влак тунем кертын огытыл, но Эчук школ корным такырташак тыршен. Ончыч Шигаксола тӱҥалтыш школышто тунемын, вара вес пошкудо ялыште, Кожласолаште, уш-акылжым пойдарен – тушто чодыра пашалан мастерым ямдылыме школ лийын.

Некрасов Эчук ӱдыр ден рвезе-влак коклаште чолга койышыж дене ойыртемалтын. Санденак тудым «Ташнур» колхозын культурникшылан шогалтеныт. Тыгай пашаеҥ жапым пайдалын эртарашат, книга ден газетым шаркалашат, художественный самодеятельностьым вияҥдашат полшен шогышаш улмаш. Вара тудо шочмо ялысе тӱҥалтыш школышто туныктен. Лач тунам ял илыш, колхоз паша нерген газетлашке серкалаш тӱҥалын, шкаланже Вишнер Эчук псевдонимым налын. Возен гына огыл, газетын таҥже-влакым шукемдаш тыршен.

Звенигово районысо «Марий пролетар» газетеш 1935 ий 6 январьыште лекше письмаштыже тыге ойлалтын: «Мый, Ташнур тӱҥалтыш школышто туныктышо, ялкор А.С.Некрасов (Э.Вишнер), «Марий пролетарын» сотрудникше А.Ореховын газетым шарымаште социалистический таҥасымашке ушнаш ӱжмыж дене келшем. Кызыт марте 1935 ийлан 37 экземпляр тӱрлӧ газет ден журналлан подпискым погышым да Кожласола почтышко намиен сдайышым. Шкеже 14 тӱрлӧ газет ден журналлан подпискым ыштышым («Колхозные ребята», «Литературная учёба», «Музыкальная самодеятельность», «Музыкант», «Огонёк», «Трибуна», «Физкультура и спорт», «Пионер йӱк», «У вий», «Пролетар культур верч», «Рвезе коммунист», «Ямде лий», «Марий пролетар»)».

Чотак шоналташ таратыше факт! Кызыт школышто марий йылме ден литературым туныктышо ятыр педагог «Ончыко» журналымат, «Марий Эл» ден «Кугарня» газетламат огеш нал, нуно шукыж годым «Возалтам ыле да, окса ок сите» малдалыт. А теве Вишнер Эчук да тудын гай еҥ-влак, векат, моткоч улан иленыт, сандене тынар шуко изданийлан подпискым ыштеныт.

Икманаш, шкештат тунемыныт, молымат шинчымаш тӱняшке шупшыныт. Айста Вишнерын «Литератур кружокым организовайышна» письмажым («Марий коммуна» газет, 1935 ий 18 июнь) ончалына. Тушто автор шке азапше нерген серен: «Кузе пашам ышташ кӱлеш? Ме она шинче. Мом ыштыман? Могай серымашым лудаш кӱлеш? Марий писатель-влакын серыме ойлымаш-влакым кушто муман?»

Тыштак редакцийын изи огыл вашмутшо уло. Тӱҥ ой-каҥаш тыгай: С.Чавайнын да молынат возымыштым, газетласе литератур страницеш лектедыше произведений-влакым эреак лудын шогыман.

«Марий коммуна» латкок кече гыч ялысе литкружок вуйлатыше А.Некрасовын вес серышыжым печатлен: «Пашам план почеш ыштена, кызыт С.Чавайнын возымыжым лончылаш тӱҥалынна. Ынде йодына: писательын возымаштыже чылажат илыш гыч налме мо? Ала уш гыч шонен возымо?»

Редакций ты ганат вашештыде кодын огыл: «Писатель илышыште ужмо-колмыжым фотограф семын сӱретлаш тӱҥалеш гын, тидыже сылне литератур ок лий».

Тиде номерешак Вишнер Эчукын «Пакчаште» лӱман изи очеркше лектын. Тушто «Ташнур» промколхоз нерген ойлалтеш.

Тудо утларакше «Марий пролетар» райгазетыш серкален. 1936 ийын кокымшо пелыштыже гына тушан «Олыкышто», «200 олмеш 320», «Шӱльӧ тӱредмаште», «Пӧлек», «Майрук кузе книгалан шӱмеште» очерковый заметкыже да «Ушыжо пурыш» ден «Тунемашак кӱлеш» ойлымашыже-влак савыкталтыныт. Тудо жапыштак «Ленин ой» газет (Йошкар-Ола) Вишнер Эчукын «Ушыжо пурыш» ден «Шинчам почо» ойлымашыже-влакым печатлен, икымшыж пелен авторын фотосӱретше вераҥдалтын.

Рвезын возен моштымыжым ужын, 1938 ийыште тудым Звенигово райгазетыш налыныт. Тылеч вара литератур пашаже утларак вийнаш тӱҥалын. Тудо пагытыште ойлымаш ден почеламутшо-влак «Марий ӱдырамаш» ден «Пионер йӱк» журналлаштат печатлалтыныт. Вишнер Эчукын землякше, композитор Яков Эшпай тудын икмыняр почеламутшылан музыкым келыштарен. Самырык журналист шке заметке ден статьялажым «Марий коммуна» газетышкат колтылын. Звенигово районысо ончыл колхозник-влакын погынымашышт нерген кугу отчётшо (1941 ий 26 январь) «Шкенан корреспондентна А.Некрасов» подпись дене лектын.

1942 ийыште тудланат салтак вургемым чияш черет толын шуын. Пеш мӱндыр, палаш-тогдаяш лийдыме корныш ватыже Дарья Хрисанфовна да Лиза ден Роза ӱдыржӧ-влак ужатеныт. Вишнер службо жапыштат возкалаш йӧным муаш тыршен. 1942-1943 ийлаште Звенигово райгазетеш «Кыре тушманым, эргым!», «Мыйын йолташ партизан», «Серый солдатский шинель», «Фашизмым лаштыртена», «Вучо, таҥем» да моло стихлаже савыкталтыныт. Тудын шонен возымо такмак-влак кокла гыч южыжо тыге йоҥгалтын:

Ну, йолташем, мурынам

Кошартена тачылан.

Жапна лиеш – вашлийына,

Чеверын код кызытлан.

Автоматчик Митрофаным

Мый моткочак йӧратем.

Кудло фрицым таче шкетын

Вес тӱняшке ужатен.

«Муралтена мо, йолташ?» почеламутын авторжо да тудым возымо вер ден жап тыге ончыкталтыныт: «Лейтенант А.Некрасов. Северо-Западный фронт, 1942 ий декабрь». Кок куплетше тыгай:

Муралташат, кушталташат

Ме тунемын улына.

Орышо фашист тӱшкамат

Кыраш мастар улына.

Людоед Гитлерын ушыжо каен,

Разбойникыш савырнен.

Шукеш огыл – вес тӱняш

Колтена ме тӧрланаш.

Но чыла шонымашым почеламутлаште луктын каласаш огеш лий, санденак офицер Некрасов южгунам газет редакцийыш тыглай серышым возен колтен. Ик тыгай письмаже 1943 ий 11 февральыште лекше номерыште уло. Теве тудын изиш кӱчыкемдыме текстше:

«Ынде талук эртыш мыйын Йошкар Армийыш толмемлан. Жап шуко эртен огыл гынат, мӧҥгӧ гычын письмам пеш вучем. Мый ятыр йолташ-шамыч деч письмам налын шогем. Мемнан районысо колхоз-шамычын пашаштым пален шогем. Кодшо ийын колхозник ден колхознице-шамыч ялозанлык пашам организованно эртарен улыт. Чыла ялозанлык культурым йомдарыде убиратленыт. Тыгак государствылан киндым шке жапыштыже сдатлен улыт…

Патриотический письмам шке район гычын получатлаш – моткоч кугу пиал. Письмам получатлен лудмеке, фашистский разбойник тӱшка ваштареш пытартыш вӱр чӱчалтыш марте кредалме шуэш. Мӧҥгӧ гыч налме письма боевой подвигыш ӱжеш…

Шукерте огыл мый «Ташнур» промколхоз гыч подаркым получатлышым. Госпитальыште улмем годым пензенский, тамбовский, мичуринский колхозник, пашазе, служащий-шамыч дечын подаркым получатленам. Тыгак июнь тылзыште американский пашазе-шамычын письмаштым да подаркым: печеньым, пряникым, конфетым, сакырым, сукарам, папиросым, аракам, шовыным, носовой шовычым — получатлышна.

Чумыр советский калыкын мемнан верч тыршымыжлан мый кугу таум каласем. Чумыр советский калыкын полшымыж дене ме немецко-фашистский захватчик-шамычым разгромитлаш да пытараш кредалына, шкенан задачынам шуктена.

Колхозник ден колхознице-шамыч, Йошкар Армийын 25-ше идалыкшым сеҥымаш дене вашлияш кучедалза. 1943 ийыште кӱкшӧ урожайым налшаш верч тыршыза».

1943 ийыште фронтышто да калык озанлыкыште могай вашталтыш лиймым лейтенант Некрасов ужын шуктен огыл: Ленинград верч кредалме годым нелын сусырген да 18 апрельыште госпитальыште колен. Капшым Бокситогорск оласе иза-шольо шӱгарлаште тоеныт. Но тидым ешыже кужу жап пален огыл. Некрасовын кушан шочын-кушмыжым Бокситогорск оласе самырык следопыт-влак туныктышо В.А.Горушскаян вуйлатымыж почеш рашемденыт да тудын пытартыш «адресшым» шочмо верышкыже увертареныт.

Тидын нерген ты оласе «Новый путь» газетын 1990 ийысе ик номерыштыже тыге возалтын: «Штабом красных следопытов «Поиск» при Бокситогорском Доме пионеров после долгих розысков установлено, что Александр Степанович Некрасов, чей прах покоится на воинском братском кладбище, родом из деревни Ташнур Звениговского района Марийской АССР. Об этом штаб известил земляков Некрасова…»

Ты уверым Ташнурышто моткоч йывыртен вашлийыныт. Серышлан вашмутым «Кожласолинский» совхоз директоржо В.Ефимов возен:

«Варвара Алексеевна, дорогие ребята из штаба «Поиск»! Низкий вам поклон от всего марийского народа за ту память, которую вы сохраняете о нашем земляке… Этого человека хорошо помнят старожилы деревни Ташнур… Жива супруга Александра Степановича – Дарья Ивановна и две его дочери – Елизавета и Роза. Они со слезами на глазах узнали, что их разыскивают, что не затерялась могила их мужа и отца, что на ленинградской земле позаботились о прахе их родного человека…

Мы знали, что Александр Степанович сражался за Ленинград. Теперь нам известно, где он погиб и похоронен. Для нас это очень важно… Я от себя лично и от имени коллектива совхоза шлю вам вместе с благодарностью наши самые добрые пожелания…

На рабочей планёрке мы решили послать вам деньги – на цветы для могилы нашего земляка и, может быть, на угощение ребятам. Сумма скромная, почти символическая, но – от всего сердца. Я посылаю вам также одно из стихотворений Вишнера Эчука, его дословный перевод сделан мной. К стихам прилагаю краткие сведения о поэте, дополненные последними данными.

Дочери Александра Степановича намерены приехать в Бокситогорск, посетить братское кладбище, где похоронен их отец.

Ещё раз от всех нас сердечное спасибо и низкий поклон!»

Вишнер Эчукын землякше Алан Эчук (Александр Ефимов) тудын лӱмеш «Ташнур ял мурызо» почеламутым возен:

Тек кӱчык корнеттыйын лийын,

Мутетше шӱмешна кодеш.

Сареш ӱмыр лугыч колен

Эчук, Ташнур ялын поэт.

Салтак,сур шинельжым чиен,

Канаш пуйто возын, шонет…

Э.Вишнерын лӱмжӧ мондалтын огыл. Шочмо верыштыже тудын нерген шуко материалым погеныт. «Кастене йошкар пусакыште» ойлымашыжым да вич почеламутшым «Тулан жап годым» сборникыш (1975) пуртымо. Тыштак кӱчык биографийже да фотосӱретше улыт. Некрасов-Вишнерлан вер «Кӱрылтшӧ муро. Марий литератор-фронтовик-влакын мурсаскашт» книгаштат (2016) ойыралтын.

Гельсий Зайниев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: