"Ме марий улына" рубрик, 2018 ий, Ага тылзын 14-ше кечыже

Лӱм могай калык гыч улметым почын пуышаш

Статьян авторжо Ирина Степанова

Ожнырак мемнан кована-кочана-влак чылан гаяк марий лӱман лийыныт. Теве мемнан Пошкырт кундемыште изиэм годым шоҥгырак-влак чылан марий лӱман ыльыч: Апсабер, Марзиба, Пайгыза, Эдылвай, Эслыбай да молат. Эсогыл руш лӱм-влакымат марлашке савырен ойленыт: Миколка (Николай), Элуш (Илья), Чачи (Татьяна), Вачи (Василий).
Илыш вашталтме дене йоча-шамычым руш да моло йылмыла гыч пурышо модный лӱм-влак дене лӱмдаш тӱҥальыч. Но южо ача-ава тунамат, кызытат икшывыштлан марий лӱмымак пуат. Молан? Да тыгай-влак шукын улыт мо? Ятырынак улыт улмаш.
Журналист да мер пашаеҥ Владимир Козловын ныл йочажат марий лӱман улыт: Айвика, Эвика, Ирга да Талвий. Драматург Геннадий Гордеевын Эрвина ден Эвина ӱдыржӧ-влак кушкын шогалыныт. М.Шкетан театрын актержо-влак Светлана ден Алексей Сандаковмытын кумшо икшывышт Аксар лӱман. Моло ешыштат марий лӱман йоча-влак улыт. Тыгай ача-ава деке пагалымаш веле шочеш. Молодец улыт.

лум катя11Элика
Кок ияш ӱдырын аваже — Екатерина Тетерина:
- Ӱдыремлан Элика л¢мым пелашем ден коктын ойырен налынна. Эше м¢шкыран улмем годымак марий л¢мым пуаш кутырен келшышна. Салика, Айвика, Эвика мемнан коклаште улыт. А Элика л¢м але пылышлан шоктен огыл. Садлан тыгай лӱмым пуышна.
Элика ныжылгылыкым, ласкалыкым ончыкта. Ӱдырем але изи, садлан л¢мжº койышыжлан келша але уке — умылаш неле. Ныжылге да ласкак лийже ыле! А шкаланже л¢м келшаш т¢ҥалеш але уке — кызыт нимом каласен она керт. Илена да ужына. Пешак ок келше гын, паспортым налаш т¢налмекше, шке вашталтен сеҥа. Но мый гын ¢дырем ¢мыр мучко тыгаяк л¢маным ужнем.

лум сунгуроваМарис ден Илавий

Авашт — Раися Сунгурова:
- МарГУ-што кокымшо курсыштак пелашем дене келшаш тӱҥална. Тудо пагытыштак мылам ик марий еҥ лӱм мутер книгам пӧлеклен ыле. Ме Борис пелашем дене коктын ты книгам шергалын, шканна ик сылне марий лӱмым палемдышна – Марис. Тылеч вара 8 ий эртыш, Юмо мыланна икымше икшывым, эргым, пӧлеклыш. Ик тылзе ончыч гына шочшо ӱдыр йочанамат марла лӱмдашак веле шонымо. Изи падырашна Илавий лӱмым нумалеш.
Сургутышто илена гынат, меманан ешыште тыге — марий йоча марий лӱман лийшаш да эн ондак шке шочмо йылме дене мутланышаш. Марис (ударений И букваш возеш) патыр, лӱдддымӧ манмым ончыкта. Тыгак марий улмо нерген ушештарен каласа: руш огыл, марис. А ӱдырланна лӱмым ятыр кычалме. Шке кумылем дене Юксо але Айма манын лӱмдынем ыле. Пелашемлан иктыжат ыш келше. Адак мутерышкак пӧртылаш вереште. Тушто Илявий да Елавий лӱм-влакым палемденна. Кокымшо вариантшымак налаш гын, тушто икымше мутвожшо финн йылме гыч кусарымаште илышым ончыкта. Садлан ӱдырна Илавий лӱман лие.
Мый ӱшанем: марий йочалан марий лӱм садак ала-могай шке посна вийжым ешаренак пуа.

лум аптулаев1Онар ден Яндияр
Владимир Аптулаев, радиожурналист да марий тамада:
- Пелашемын л¢мжº Эвика (паспорт дене Эва), Яндияр эргына тиде кечылаште куд ийым, а Онар сентябрьыште 4 ийым темат.
Молан йоча-влаклан марий л¢мым пуэнна? А молан еҥ пакча гыч олмам к¢рлын кочкаш, кунам шке садысе олма эшеат тамлырак? Л¢м шотыштат тыгак шоненна: молан руш л¢мым пуаш (адакшым тыгай л¢мым 100 дене еҥ нумалеш), кунам шкенан тыгай йоҥгыдо л¢м-шамыч улыт. Йоча-шамычлан марий л¢мым пуаш эн ондак пелашем кумылаҥын. Эргына-влакын л¢мыштым ачал¢м денат келыштараш тыршенна. Яндияр л¢мым пуаш пелашем О.Ипайын поэмыжым лудмо деч вара шонен пыштен. Мыланем темлен, мый ала-молан ондак келшен омыл. Жап эртымеке (ты л¢м нерген йºршын монденам), «Яндияр л¢мым пуаш ала» маньым. Пелашем мый тыланет шукертак темленам ыле манеш. Онар шотыштат тыгак пырля каҥашен пуымо. А Онар л¢мым пуымо годым утларак тургыжланенна, очыни. Вет тыгай л¢мым нумалше рвезе пеш шотан лийшаш, л¢мын чапшым волтышаш огыл. Йочам шуарыме годым тиде шонымаш эре ала-молан ушышто пºрдеш
Икшывына-влак шке л¢мышт деч огыт вожыл. Теве Яндияр йочасадыштат ик гана огыл «Мый марий улам» манын, кугешнен ойлен. Онар шке л¢мжº шотышто шонкалаш эше изирак. Ешыште нунын л¢мыштым мокталтен ойлет гын, шке л¢мышт деч вожылаш огыт т¢ҥал. Чылажат вет еш гыч т¢ҥалеш.
А молан шке икшывылан марий л¢мым пуыман? Тыште мыйын тыгай философий: л¢м могай калыкын эргыже але ¢дыржº улмым палдарышаш. Налына кевытым: быт техникым ужалыше кевытым «Чинчывий» манын от л¢мдº вет. Тиде л¢м иктаж моторлык салонлан келша. Л¢м шотыштат тыгак, шонем.

лум кожевников яндарЯндар
Актер да радиопашаеҥ Александр Кожевников:
- Кок йочам гыч иктыже – эргым — Яндар л¢ман. Тиде лӱмым мый пуэнам. Эше армийыште улмем годым (2008-2009 ийлаште) эргым лиеш гын, Яндар л¢мым пуэм манын шоненам. 2010 ийыште эргым шочын, вигак Яндар л¢мым возыктышна. Тудым мемнан Марий самырык театрыште модмо «Яндар ден Шымавий» йомак гыч налме. Татар-влакын Ильдар, Эльдар улыс, молан Яндар л¢мым пуаш огыл ман шоненам.
Яндар волгыдылыкм, арулыкым, порылыкым ончыкта.

Эвика ден Яндияр
лум сабанцевы jpgГеннадий Сабанцев, поэт да журналист:
Ӱдыремат, эргымат марий лӱман улыт. Тыгай лӱмым пуаш мыйын шонымем лийын, аваштат келшен. Йочам-влак ынде кугу улыт. Чаманем: нуно марла огыт кутыро, но умылат. Марий улат гын, молан шке икшыветлан марий лӱмым пуаш огыл? Ты шотышто татар деч примерым налаш кӱлеш. Нуно утым огыт шонкале, «Мы — татары!» веле маныт.

Арслан
лум арсланАрслан Петров, Москосо «Садко» руш муро да куштымаш ансамбльын солистше:
— Мый Советский район Нӧлпер ялеш шочынам. Ачам тыге лӱмден. Шканем лӱмем келша, молан манаш гын тудо пеш шуэн вашлиялтеш. Москошто шукын кушеч улам манын йодыт. Озаҥ воктеч манын ойлем. Лӱмем рушлашке кузе кусаралтеш манын йодшат шукын улыт. Марий йылме гыч кусараш гын, «Орёл», а татар йылме гыч «Лев» лиеш манам. Шке йоча нерген але шонымаш уке, вет эше ӱдырым налын омыл.

Эрвика
лум эрвикаЭрвика Трофимова, туныктышо да воспитатель:
- Параньга район Ондропсола гыч улам. Мылам тиде лӱмым авам ден ачам пуэныт. Ковамын лӱмжӧ — Эльбика, садлан ковамын лӱмжылан келшышым изишак алмаштеныт. Тудым шке шонен муыныт манашат лиеш. Мыланем лӱмем келша. Ондак тыгай лӱмем деч вожылам ыле, но вара, мӧҥгешла, кугешнаш тӱҥалынам. Авамын ойлымыж почеш, мый эрдене лач кече лекме годым шочынам, а рушлаже Вика (Виктория) манаш лиеш, сеҥымашым ончыкта. Марий ӱдыр Эрвика эрдене шочшо да эреак сеҥымашшыш шуын шогыжо манын, тыге лӱмденыт, шонем. Мыйын кум икшывем уло, но нунылан марий лӱмым пуэн огынал. Ме суас коклаште илена, нуно игылташ тӱҥалыт манын шоненна.

Йӱкеч, Эрай, Алеко, Арсий
юзыкайн1Эрик Юзыкайн, тӱвыра пашаеҥ:
- Вич йочам гыч нылытше – эрге. Нунылан тугай лӱмым пуэнам, могай мылам келшен. Л¢мынак марий л¢мым пуаш тыршенам. Тидлан марий л¢м мутерымат шергалынам. Л¢мышт ок келше манмыштым иканат колын омыл. Йочалан могай лӱмым пуымо, очыни, кажне айдемын кумылжо деч шога. Мый тыге шонем: л¢мым пуымо годым содыки стандартлын шонаш нимолан. Вет л¢м — тиде кажне еҥын шкешамжын (сомосознанийжын) ужашыже. Икгай л¢м таче путырак шуко. Тиде йºршын оҥайла ок чуч.

Аксар
лум аксарАксар Эльтемеров, Москошто МЧС пашаеҥ:
- Ачамын йолташыжын тыгай лӱман йочаже лийын, садлан ачам мыламат тиде лӱмым пуэн. Аксар – поро (ош, волгалтарыше) сарзе, рушла – миротворец (ошвоин). Мыланем тиде лӱм пешак келша. Авам ден ачамлан тыгай чапле лӱмым пуымыштлан тауштем веле.

А тендан кундемыште марий лӱман еҥ-влак улыт мо? Возен колтыза. Вучена серышдам.
Ирина Степанова.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: