"Саман" рубрик, 2018 ий, Пеледыш тылзын 22-шо кечыже

Наркотиклан «Огым!» манаш тунемза

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

zdoroviy-obraz-cgizni26 июньышто 1987 ий годсек Наркотик да наркобизнес ваштареш кучедалме кече палемдалтеш. Тиде кече кажне еҥлан наркотикын шучкылыкшо нерген ушештара, калыкым таза илыш-йӱлам кучаш ӱжеш.

Вуйым аҥыртыше вещества да тудын дене пайдаланыше-влак нерген ик гана веле огыл колаш логалын, очыни. Но ала-молан ме тиде пӱсӧ проблемым ӧрдыж гыч ончена, а тудыжо – мемнан воктенак.

Чоным тургыжландарыше ятыр йодышым Йошкар-Олаште верланыше Республикысе наркологий диспансерыште тыршыше пашаеҥ-влак дене пырля рашемдышна. Наркоманий шотышто ойлымо годым утларакше йоча да самырык-влак нерген мут тарваныш. Нӧргӧ айдеме илышын шере-кочыжым раш умылен ок шукто, тыге йоҥылыш корныш шогал кертеш.

bochkarevКушто тӱҥалтыш?

«Арака йӱмаш, наркотик дене пайдаланымаш – шучко чер. Шукыж годым нуно хронический улыт гынат, айдеме илышым арален кодаш лиеш. Черлын кумылжо гына лийже», – мутланымашнам тӱҥале наркологий диспансерын тӱҥ врачше Сергей Васильевич Бочкарёв.

Кумыл шотышто ойлаш гын, туткарыш логалше еҥ шагал годым шкенжым черлылан шотла. Тыгодым родо-тукымын полышыж деч посна ок лий. Но кузе таза айдеме черлыш савырна, мо тудым шке капкылышкыже аярым «опташ» тарата? Ты йодышлан Сергей Васильевич тыгерак вашештыш:

– 10-15% еҥын генетике могырым ситыдымашыже-влак лийын кертыт. Мутлан, дофамин – куан шижмашым шочыктышо гормон. Тукымышто ача-ава, коча-кова-влак подылаш йӧратеныт гын, тиде гормон йочан организмыш ситышын ок логал. Вара кушкын шумо пагытыште самырык еҥ, мутлан, аракам подыл онча. Тыге тудо кугу куан кумылым налеш, ракатлана. Шукынжо тиде шижмаш нерген ик жап гыч мондат, а тиде лу-латвич процентыш пурышо йоча ты кумылым нигунам ок мондо, тыгай ласкалыкым уэш да уэш кычалаш тӱҥалеш.

Арака але наркотик деке тыгак психике могырым инфантильный еҥ-влак шӱмаҥыт. Поснак 17-18 ияш. Нунын шонымашышт, илыш умылымашышт йочалан веле келшыше улыт. Самырык-влак чӱчкыдын «на слабо» ӱчашат, ваш-ваш ончен, почеш ыштылыт. Тидын годым мом ыштымыштым раш умыленат огыт шукто. Садлан ача-ава-влак шке икшывышт дене уда койыш нерген мутланышаш, илышыште вашлиялтше нелылык нерген ойлышаш улыт. Эн тӱҥжӧ — айдеме пеҥгыде шонымашан лияш тунемшаш, кӱлдымаш койышлан «Огым» манын моштышаш. Чыла тиде моштымашым еш гына пуэн кертеш. Калык манмыла, «Йочам олымбалне тореш кийымыж годым туныктыман, кутынь вочмеке туныктен от керт».

spec_2Наркодиспансерын врач психиатр-наркологшо Нина Николаевна Данилова умылтара:

Мо тыгае сай, мо тыгай уда?

– Маяковскийын сай да сай огыл койыш нерген возымо почеламутшым кажне йоча палышаш. Икшыве иктаж йоҥылышым ышта гын, тусо корнылам угыч шарналташ уто огыл. Ме шке пашаштына тиде произведенийым кучылтына, эмлалтше-влаклан лудаш пуэна. Наркотикым шаркалыме нерген ойлаш гын, чылажат рекламе гыч тӱҥалеш. Тыгай сынан увертарымаш йоча-влакым окса дене ондала. Но йочалан иктат закон ончылно мутым кучымо да тазалык локтылалтме нерген ок ойло. Тидым ача-ава-влак каласкалышаш улыт. Кызыт наркодиллер-влак 5-6-шо класслаште тунемше йоча-влакымак шкешт дек савырат. Нуным утларакше соцсетьыште муыт. Интернетыште наркотик дене палдарыше, тудым тамлен ончаш ӱжшӧ ик возымым шкеак лудынам. Каласыман, возышо-влак психологий могырым мастар улыт, йочам веле огыл, кугыеҥымат куштылгын савырен кертыт.

Тугеже йодыш лектеш: подросткын наркотик дене кылым кучаш тӱҥалмыжым кузе пален налман?

Туткарын

палыже-влак

– Йочан койыш-шоктышыжо вашталтеш. Торжалык, чояланымаш шижалташ тӱҥалыт. Икшыве мӧҥгӧ гыч эре иктаж-куш каяш тырша, кушко – раш ок каласе. Але малымыла каяш йодеш. Тудо умыла: тыге наркотикым «тамлыме» жапыште мо лиймым ача-ава огыт уж. Шочшылан унала кошташ лиеш гын, йочан кӧ деке кайымыжым рашемдыман, тушто улшо кугурак-влак дене кылым кучен, икшывыдан мом ыштымыжым йодаш лиеш.

Вес пале – тунеммаште нелылык. Школышто шкем кучен моштымо койыш вашталтеш, йоча урок гычат лектын каен кертеш. Школыш коштмыжо ок шу, пел корно гыч савырнен толеш. Тыгайым шижыда гын, вигак туныктышо дене кылым ыштыман, чыла рашемдыман. Шочшыдан оксам кузе кучылтмыжымат шекланаш кӱлеш. Шукыж годым йоча, наркотикым налаш манын, кучылташ пуымо оксам погаш тырша. Шолышташат тӱҥалын кертеш.

Тыгак ача-ава-влак икшывыштын кӱсеныштышт тӱрлӧ кагазым, иктаж-могай пӱтыркам, таблеткым, порошокым але палыдыме шудым чӱчкыдын верештыт. Тидыже наркотик лийын кертеш. Южгунам кугурак-влак йочан вашталтмыжым шекланат, но арака але тамак пушым огыт шиж. Палыман, наркотикын ӱпшыжӧ уке. Тыгай годым ача-ава-влак йочаштым экспертизыш наҥгайышаш улыт. Тидлан паспорт пелен лийшаш. Йочанат кумылжым шотыш налман, виеш наҥгаяш ок кӱл. Икшыве йӧршын торешлана гын, ме тестым ышташ темлена. Шондышто наркотический веществам тергыше тест аптекыште ужалалтеш. Тудо шуко тӱрлӧ спектран гын, сайрак. Тергыме деч вара тестым специалист-влаклан ончыктыман.

«Ме тыйым йӦратена…»

– Мый ача-ава-влаклан эре ойлем: Йочадам тест почеш тергенда гынат, тудым шке кумылын диспансерыш каяш уэш йодын ончыза, мутланыза, умылтарыза. Тыгак шочшыдан шерге улмыжым палдараш ида мондо. «Ме тыйым йӧратена», «Тыйын илышет верч ойгырена» манаш кӱлеш. Вурсаш, мыскылаш, титаклаш ида тырше. Тыгак колымаш нерген ойлаш, лӱдыктылаш ок кӱл. Шке йӧратымашдам ончыктыза. «Мылам кӧра тидым ыште» манын йодыда гын, шочшыдан кумылжо пушкыдырак лиеш. Кӱштымылан икшыве ӱскыртланаш да торешланаш гына тӱҥалеш.

Но чыла нине ой-каҥаш-влак черланаш тӱҥалме жапыште веле келшен толыт. Тыгодым йочан психикыже локтылалтеш. Но наркотик айдемын кӧргыжым тичмаш авалтен огыл, эше ушышто гына пӧрдеш…

Ончылно шучкырак

Умбакыже – вес этап. Тыште организм аяр веществам «йодаш» тӱҥалеш. Южыжын, кӧн генетике могырым ситыдымаш уло, тыгай кумыл икымше «дозо» деч вара вик шочеш. Аярлан тӱрлӧ черлан да травмылан кӧра вашке тунеммаш лиеш. Садлан эре ойлена: йочан тазалыкшым изинек аралыман…

Наркотик илышышкыда пурен гын, шылташ ида тырше. Жапым ида шуйкале, специалист деч полышым йодса. «Физический зависимость» моткоч шучко. Тидын годым айдемын уло капкылже коршташ тӱҥалеш, аппетит йомеш, омо пыта. Айдеме чот вашталтеш.

Тыгай пациент-влакым ме стационарыш пыштена. Тыште нуно дезинтоксикацийым эртат, вес семынже, тыге организм тӱрлӧ эм полшымо дене наркотик деч эрна, мокмыр шӧралтеш. А кунам айдеме тиде нелылык гыч эркын лектеш, сайракын шонаш тӱҥалеш, тудын деке психолог ден консультант-влак мутланат. Тиде – моткоч неле да кужу жап шуйнышо паша. Тыгай еҥлан «Тый наркоман улат» от ман, но чер нерген ойлыдеат ок лий. Молан манаш гын айдемын шкенжын эмлалташ кумылжо лийшаш. Ме виеш тӧрлатен она керт.

Мутланымына годым Нина Николаевна илышыште лийше икмыняр историйым шарналтыш. Кажне айдеме тӱрлӧ койышан. Икте эмлымаш гыч «шылын куржеш», весе судын кӱштымыж почеш тергалташ коштеш, кумшо кажне кечын шке кумылын толеш… Кеч-мо гынат, арака да наркотик дене кылым кучышо-влак шке илышыштым эрелан лунчыртат. Нуно нигунам эрыкым шижын огыт керт, вет шучко чер эре воктенак.

«Тиде – айдемын ӱмылжӧ. Тудо эре пырля коштеш. Ӱмыл дене пырля илаш лиеш, но тудым сырыкташ огеш кӱл», – иктешлен каласыш Сергей Васильевич.

Специалист-влакын палемдымышт почеш, ик гана аяр дене варныше айдемым уло родо-тукымжо, ешыже, йолташыже, икманаш, чыланат эскерышаш, тудлан илыш вийым пуэн шогышаш улыт. Эн сай йӧн – наркотикым нигунамат кидыш налаш огыл.

Тугеже, пагалыме лудшына-влак, аралыза шкендам да лишыл еҥда-влакым. Наркотиклан, аракалан «Огым!» манаш тунемза, весымат тыге ойлаш кумылаҥдыза!

Республикысе наркологий диспансерын адресше:

Йошкар-Ола, Комсомольский урем, 81-ше №-ан пӧрт.

Тел: (88362) 45-21-63, 45-21-63 (сутка мучко), 42-32-36 (8.00 — 15.00).

Алена Яковлева.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: