"Марий йӱла" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 10-шо кечыже

Арале, сакле мемнам, Акпатыр чочой

Статьян авторжо Анастасия Эманова

4 августышто Киров кундем Малмыж районышто Шнуй Акпатырлан да Полтыш онлан вуйым савыме кече лийын.

DSC02961Кажне марий шке талешкыже-влакым палышаш да жаплышаш. Марий тӱняште Акпатыр ик палыме патырлан шотлалтеш. Тудо XVI курымышто Виче кундем Малмыж лишне Кугу Кетек ялеш шочын. Акпатыр марий йоча-влаклан школым почын, нуным Юмым пагалаш да илышым чын аклаш туныктен. Тудо тӱрлӧ чер деч эмлен. Эмлыме годым памаш вӱд дене пайдаланен, Вӱд Аван вийжым йодын моштен. Татар йылме гыч кусараш гын, «ак» шомак ошо манмым ончыкта. Патыр дене кылдалтше преданий уло. Тудлан ӱшанаш гын, Акпатырын пӧрт йымалныже мӱян вочко шоген. Тушто шӧртньӧ лудо ийын. Ты лудо Акпатырлан вийым пуэн. Ватыже тидын нерген калыклан ойлен, да талешкын вийже йомын. Колымыж деч ончыч Акпатыр ойлен: «Колымекем, тек шинчам гыч памаш вӱд йоген лектеш. Черле еҥ тиде вӱд дене мушкылтеш гын, тӧрлана».

Акпатырым Кугу Кетек ял воктенысе курык тайылыште тойымо. А воктекше куэм шындыме. Тудын колмыж деч варат марий-влак шӱгарышкыже кошташ тӱҥалыныт. Чер деч эмлалташ, ӱнарым, вий-куатым йодыт. Малмыж районын ончычсо депутатше, предприниматель Валерий Аркадьевич Соловьевын (чаманен каласыман, тудо колен) тыршымыжлан кӧра   Акпатырлан памятникым шогалтыме. 1998 ийыште эмлызе шнуй Акпатырлан шӱгар воктеныже памятникым шогалтеныт. Тылеч вара еҥ-влак Российын чыла лукшо гыч манме гаяк туддеке кошташ тӱҥалыныт. Кажне ийын августышто тудым шарныме лӱмеш пайремыш да кумалмашке толыт. Шкенжым пагалыше кажне марий еҥ Ош патырын кийыме мландышкыже толшаш да пӧлек семын шовычым але солыкым кондышаш да нуным куэ пушеҥге укшыш кылдышаш. Тений мыят Акпатырлан вуйым савыме пайремыште лийынам. Тынеш пурышо улам да садлан тушко каяш ӧрынам ыле.  Но мыйын гай еҥ шуко ыльыч. Арам огыл, вет ош патырын вийжылан ӱшаныше-влак коклаште марий-влак веле огыл, рушат, татарат, одо-влакат улыт. Нуно, пырля погынен, тудлан кумалыт, волгыдо илышым йодыт.

Мероприятийыш Марий Эл гыч шуко пагалыме еҥ толын. Айдемын праваж шотышто Марий Эл Республикысе уполномоченный Л.Яковлева, марий оньыжа Э.Александров пеш сай шомакым ойлышт. Марий-влаклан икоян да виян лияш ӱжыч. Мероприятийым официально почмеке, тӱҥ онаеҥ А.Таныгин моло карт-влак дене пырля Акпатырлан кумалыныт. Марий калыклан мелна ос гай кумда илышым, емыж, вольык, кайыквусо да моло перкем, шинча дене порым гына ужаш, пылыш дене поро мутым гына колаш, йылме дене поро мутым гына ойлаш, кид-йол дене поро пашам ышташ йодыныт. Вашла ош кече гай ырыктен илаш, шӱдыр семын чолгыжаш, кӱдырчӧ гай виян лияш ӱжыныт. Ӱстембалне калыкын кондымо кочкышлан Юмылан пелештыме деч вара Акпатыр памятник йыр кум гана савырненыт. Почешышт еҥ-влакат черетыш шогалыныт. Сай шонымаш дене Ош патырлан шогалтыме памятникым ниялтеныт, воктекше ший оксам пыштеныт. Чылан Акпатыр деке эн ончыч мияш тыршеныт.

DSC02914Онлан вуйым савыме годым Евгений Ананьев да тудын ешыж дене палыме лийым. Рвезе Кугу Кетек ялыште шочын, но шукертак Йӱдвелыште пашам ышта да ила. Марла арун да сайын мутлана. «Акпатырын мландышкыже толын, тудлан вуйым савен, вий-куатым налат. Но тидлан ӱшаныман. Ӱшан уке гын, кӧргыштат ю шӱлышым от шиж», – каласыш Женя. «Акпатырын кийыме верже – шнуй. Чоным тӱрлӧ йодыш туржеш гын, Акпатыр деке толын, вашмутым муаш лиеш. Илышыштем шуко нелылык дене тӱкнаш логалын. Кок эргым шкетынак онченам. Ача-авам полшен шогеныт, нунылан тау. Кугурак эргымлан 13 ий лийын, изиракше, Женя, 11 ияш ыле. Ялыште паша уке. Мом ышташ? Кушко пурен каяш? Икана Женя эргым дене январь тылзыште шым шагат кастене Акпатыр деке толаш лектынна. Пычкемыш, чатлама йӱштӧ, корно 20180804_122110огеш кой. Эргым мылам шучко манын ойла. А мый тудлан колышо еҥ деч ит лӱд, илыше деч лӱдаш кӱлеш манын тудым лыпландаренам. Акпатыр онлан надыр семын коҥгаште лӱмын киндым кӱктен луктынам ыле. Илыш корныш пеҥгыдын шогалаш, сай илышым уло кумылын йодынам. Изиш жап эртымеке, кугу сумкам погенам да Йӱдвелыш шкетын пашам кычалаш каенам. Инта олаште паша верым мумеке, кеҥежым йочам-влакым пеленем тушко наҥгаенам. Эн ончыч пачерым айлен иленна, вара баракым налынна. Ты баракым пужымеке, мыланна у пачерым пуэныт. Акпатырын полшымыжлан кӧра чыла сай. Кызыт шочмо Кугу Кетек ялыштем тошто пӧрт олмым угыч нӧлтена. Таза лиям гын, вес ийын тышке илаш толам. Пенсионер улам. Сита ӧрдыж велыште илаш», — манеш Лидия Ефимовна.

Тений пайрем годым Чимарий кучедалмаш да пикш дене лӱйкалымаш дене турнир икымше гана лийын. Тудым марий самырык тукымын «У вий» ушемжын еҥже-влак да Пикш да арбалет дене лӱйкалыме шотышто федерацийын марий пӧлкажын участникше-влак эртареныт. Пикш дене лӱйкалымаште 57 еҥ участвоватлен. Икымше верым Виталий Шабдаров налын.

Чимарий кучедалмаш дене турнирым шукын ончаш погыненыт. Тушто тӱрлӧ регион гыч 27 участник лийын. Чимарий кучедалмаш тюрк-влакын корэш кучедалмашыштым шарныкта. Чемпион лӱмым да тӱҥ призым – тагам — татар рвезе Азат Гафетдинов сулен. Тудо 31 ияш. Татарстанысе Арск олаште ила. Сабантуйышто, национальный кучедалмаште шуэн участвоватла. Ты сеҥымашыже икымше. «Мероприятий моткоч оҥай. Татар-влакат Акпатырым палена да тудым жаплена. Ак шомакшат татар йылме гыч», – ойлыш Азат.

DSC03424Киров кундем марий талешкыже-влак дене кугешна. Полтыш онлан вуйым саваш Малмыж ола воктенысе Полтыш курык деке мийышна. Ты курык гыч уло ола кид копаште гай коеш. XVI курымысо марий лужавуй-влак коклаште Полтыш ик эн лӱмлӧ. 1556 ийыште тудо шке сарзыже дене пырля Юмо деч патырлыкым йодаш кугу кумалтышым эртарен. Полтыш руш кугыжа ваштареш тарватен. Малмыж ола воктене тале кредалмаш ылыжын. 1556 ий 26 апрельыште илемжым аралыме годым Полтыш нелын сусырген да тудо кечынак колен. Легендылан ӱшанаш гын, тудын ватыже Шошма пелашыжын колымыжым пален налмеке, курык гыч эҥерыш тӧрштен. Тылеч вара эҥерым тудын лӱмжӧ дене ойлаш тӱҥалыныт.

Татьяна Васильевна Зайцева Кугу Кетек гыч. Ӱмыржо мучко ужалышылан пашам ыштен. Марий газет ден журналым эреак налеш. «Уныкам-влакат марий газетым шергалаш йӧратат. «Кугарня» газетым кумылын лудына, поснак «Изи тӱня, кугу тӱня» лаштык келша. Акпатыр ден Полтыш он-влаклан вуйым савыме мероприятийым эртараш кажне ийын полшен шогем. Киров кундемысе марий-влак шукынжо чимарий улыт. Ме кызытат  отыш кумалаш коштына», - палдарыш чолга ӱдырамаш.

Киров кундем Малмыж районышто пайрем кече сайын эртен. Нунылан кумалме годым ласка йӱр лийын. Йӱр сайлан шонем. Языкнам, кӱлеш-оккӱл шонымашнам пуйто тиде кечын мушкын колтен. Пайремыште самырык еҥ ятырынак лийын. Тугеже кугезе коча-кованан йӱлашт аралалтеш.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: