"Кузе илет, ялем?" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 24-ше кечыже

Кугу Какшан сер воктене

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Марий композитор-влак И.С.Ключников-Палантай, Яков Эшпай тиде ялыште шочыныт. Тыште йырым-ваш чодыра кушкеш. Тораштак огыл Кугу Какшан эҥер йоген кая. Тышеч 1774 ийыште казак Емельян Пугачёв шке войскаж дене эртен каен. Могай ял нерген ойлена, шонеда? Звенигово район Какшамарий села нерген. Лачак тушко тиде арнян командировко дене миен коштна.

DSCN9656DSCN9498Села пеш кугу. Почто, школ, амбулаторий, клуб да молат улыт. Икте кумылым волта, кундемыште калыклан паша уке. Ялозанлык шаланен. Еҥ-влак пашашке Чувашийыш, Москош, Йӱдвелыш коштыт. Ушкал, шорык кӱтӱ уке улыт, пасу огеш куралалт, садлан ял воктене тыгыде вондерла кушкын пытен. Туге гынат пӱртӱс тыште чоным рӱпша. Нимом ойлаш, вершӧр, конешне, сылне.

Какшамарийыште йочасадыш коштшо йоча-влакым ситышынак ужна. Но иктыжат марла мутланен огеш мошто. Самырык-влак утларакшым олашке илаш куснат. А кеҥеж каникул годым йоча-влак коча-ковашт деке уналыкеш толыт. Теве Валентина Соловьева кок эргыж дене кевытыш каяш лектын. «Кеҥежым йочам-влак ялыштак эртарат. Йошкар-Олаште илена. Давид эргым 4-ше классыш вончен. А Севастьян эше йочасадыш веле коштеш. Мый оласе шыл комбинатыште вакуумный упаковщицылан пашам ыштем. Каныш кечылаште ешем дене ача-авам деке толашак тыршена», – ойла В.Соловьева.

Школым кычалын кудалмына годым кок рвезым вашлийна. Дима Сидельников ден Лева Зайцев тений 9-ше классым тунем DSCN9520пытареныт. Умбакыже кушко тунемаш пурат, марий рвезе-влак эше огыт пале. Ала иктаж пашам ышташ пурат.

Октябрьский урем дене кайымына годым ик пӧрт торашкак волгалт шинча. Ончет да, пуйто писатель А.Чеховын произведенийлаштыже возымо усадьбым ужат. Ты суртым Чебоксарыште шочын-кушшо да тушто врачлан ыштыше Николай Алексеевич Григорьев чоҥен. Николай Алексеевич И.Н.Ульянов лӱмеш Чуваш кугыжаныш университетым тунем пытарен. Тудо Чувашийыште палыме врач-уролог. Какшамарийыште ешыж дене кандашымше ий ила. Тысе вершӧр тудым сымыстарен, адакшым ялысе илыш тудлан изинек келша. «Изирак озанлыкем уло. Кайык вӱтам тевыс чоҥенам. Тушто чыве-влак илат. Тыгак кроликым ашнена. Коллан водоем уло. Мылам 100-120 грамм нелытан талукаш тыгыде карп мольо-влакым кондат да мый нуным тиде вӱдыш колтем. Вӱд пеш ару, кол-влак ряскым кочкыт, тылеч посна мый нунылан келшыше корм дене пукшем. Ик тургымышто 600 грамм марте кушкыт.

46 сотко мландем уло. Верысе калык ударак мландым налынам манын ойленыт. Молан манаш гын тыште кугу лаке лийын. Но мый тудым тӧрлатем. Сурт воктене садым шынденам. Тушто тӱлӧ сорт олмапу кушкеш, облепихе да моло тӱрлӧ вондерлам шынденам. Тораштак огыл уныкам-влаклан модашышт верым ыштенам, бассейнлан площадке уло. Шукерте огыл эргым дене изирак кафем, мый тудым мыскара йӧре Савой кафе манам, чоҥен пытарышна. Тиде арнян штукатур-влак чыла чаткан ыштен, шотыш кондышаш улыт. Мончам, левашым чоҥыктенам. Чылажат шке проект почеш. Мый сурт-оралтем изирак итальян ялым ушештарышым ыштынем», — ойла Н.Григорьев.

DSCN9503DSCN9504Николай Алексеевичым ялыште пагалат. Тудо ялысе калыклан кертмыж семын эреак тӱрлӧ дене полшен шога. Ватыже Татьяна Евгеньевна – терапевт. Сулен налме канышыш лектын гынат, тудым  Кокшайскысе эмлымверыш пашаш пураш йодыныт. Иван эргыже нылымше тукым медик. Тудо кызыт шочмо олаште кудымшо курсышто тунемеш, Какшамарийыште вашкеполышышто пашам ышта. Анастасия ӱдыржӧ кызыт йоча дене шинча. Николай Алексеевич – пашалан кожмак пӧръеҥ. Шке кид дене ышташ, тӱрлым пӱчкедаш йӧрата. Тудын эргыжат 9-ше классыште тунеммыж годым чыве вӱтам шкеак чоҥен. Н.А.Григорьев кокымшо группан инвалид гынат, неле паша деч огеш лӱд, сурт-печыж воктене чыла ышта.

DSCN9528Тыгай кугу ялыш толмеке, почтыш пурен лекде каяш ок лий. Какшамарий связь почто отделений пу пӧртыштӧ верланен. Ты суртлан 50 наре ий. Кеҥежым пӧрт кӧргыштӧ ласка гын, телым почтальон-влаклан тушто коҥгаш олтыман. Почто отделенийыште кок пашаеҥ ышта. Эмма Васильевна Воронкова тудым шым ий вуйлата. Наталья Алексеевна Кутасова нылымше ий почтышто пашам ышта. Пенсионер-влаклан пенсийым нумалеш, тӱрлӧ сатум темла, корреспонденцийым жапыштыже намия. Чаманен каласыман, Какшамарийыште марла газетым шагал лудыт. Шукынжо мом возымым тушто огыт умыло, маныт. «Семейная газета», «Пенсионер», «Марийская правда» газетлан подпискым ыштат. Марий изданий гыч «Кугарня» газетлан вич еҥ подпискым ыштен, тылеч посна вич-куд газетым кажне арнян оксала налыт. Тыгак «Сурт-пече» газетым кум еҥ выписатла.

DSCN9621Какшамарий ял шотан илем администраций вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо Елена Петровна Майорова деке пурен лекна. Тудо ты пашам июль гыч шуктен шога. Селаште улшо нелылык нерген тудо каласкалыш: «Какшамарийыште чылаже 507 пӧрт уло, тушеч илыманже – 468 сурт. Еҥ-влак вольыкым шагалын ончат. Южо еш казам ашна. Илемыш чылаже шым ял пура: Какшамарий села, Юлъял, Юмбылак, Липша, Уржумка  ял-влак, Сокольный да Уржумское лесничество посёлко-влак. Ялозанлык мемнан селаште уке, лач Юлъялыште «Рассвет» агрофирме пашам ышта. Мемнан ял шотан илемыш газым эше пуртен шуктымо огыл. Проект ямде. Тудым ончен лекмеке, чыла сай лиеш гын, 2020 ийлан газ пура манын ӱшанена. Корно нерген ойлаш гын, Какшамарийыште асфальт корно 1100 метр кужытан. Тудыжат пеш сайжак огыл. Централизоватлыме водоснабжений уло. Но 80 процентлан пытен шушо. Кызыт кажне ешыште тавым кӱнчымӧ, садлан кажне суртыш вӱд пура.

Илемыш пурышо яллаште утларакшым Чуваший гыч еҥ-влак дачылан мланде участкым налыт. Тидлан кӧра мланде налог окса толеш. Оксам шот дене кучылтына. Телым, мутлан, яллаш корным шӱкыман, тидлан окса кӱлеш. Уремыште тулат лийшаш. Чыла пашам жапыштыже ышташ тыршена».

Какшамарий клубыш пурынена ыле. Но тудо тӱкылымӧ лийын. Клуб ончылно Кугу Отечественный сарыште колышо салтак-влаклан обелиск, репрессийыш логалше-шамычлан памятник шогат. Воктеныже чыла арун эрыктен шындыме.

Селаште илыше еҥ-влак моло ялысе семынак кеҥежым чодыраш коштын емыжым поген, тыгак куэ, тумо выньыкашым ыштен  ужалат. Пашам утларакшым вес кундемыште ыштат.

DSCN9505 DSCN9507 DSCN9508 DSCN9509DSCN9511DSCN9513DSCN9514

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: