"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 17-ше кечыже

Нужналык, сар тудым торжам ыштен огытыл

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Морко район Кораксола (Кучко-Памаш) ялым Марий АССР-ын икымше калык писательже Никандр Лекайнын шочмо ялже семын шукын палат. Но Кораксола шагал огыл сай туныктышым, ялозанлык пашаеҥым «шочыктен». Ончыч ялыште Калинин колхоз пеш виян лийын. Тудым нӧлтымаште Кугу Отечественный сарын ветеранже Семён Васильевич Васильев тыршен.

Марийская биографическая энциклопедия» книгаште (2017) С.Васильев нерген тыге ойлалтеш: «Герой 20180814_181335Великой Отечественной войны. Единоличный крестьянин, с 1935 на лесоучастке, с 1940 председатель с/с на родине. Член ВКП(б), 1939. С 1942 в РККА: парторг стр. батальона на западных фронтах, ст. лейтенант Ордена Красной Звезды, 1944, Отечественной войны 1 и 2 ст., 1945 (оба)».  

Кузе тыгай еҥ дене от кугешне? Кораксола ялыште илыше кугурак ийготан еҥ-влак Семён Васильевым, тудын пашажым шарнат. Мый ты кундемын шочшыжо улам гынат, чаманен каласыман, Семён Васильевич нерген пален омыл. Тидлан мыланем кызытат йӧндымын чучеш. Ме, самырык-влак, тыгай герой-влак, поснак шке землякна-шамыч нерген, палышаш да нунын нерген йочана-влаклан каласкалышаш улына. Вет айдеме нерген шарнат гын, тудо ила.

Семён Васильевич 1910 ий 25 июльышто шочын. 2005 ий 1 июньышто Вениамин Егоровын «Шуко нелылыкым калык чытыш» статьяштыже Семён Васильевын шке илыш корныж нерген возымым савыктыме ыле:

«1926 ий марте мӧҥгыштак кресаньык пашам ыштен иленам. 1926-1927 ийлаште нужна денак мылам ӧрдыж ялыште кӱтӱм кӱташ логале. 1928-1929 ий жапыште Лекайнын ӱжмыж почеш Морко селаште куд тылзаш «Малограмотный школым» тунем пытарышым. 1929 ийын комсомолыш пурышым. Комсомол райкомын колтымыж почеш 1934 ийыште Шернур икияш совет партшколым тунем лектым. Райком путевка дене 1935 ден 1940 ийлаште лесоучасткыште, Немычсолапромышто рабочкомлан, культурниклан ыштенам. 1940 ден 1942 ийлаште Весшӱргӧ сельсоветыште, вара Кинер сельсовет исполком председательлан пашам ыштышым…».

«Колхозная правда» газет 1950 ий июльышто Г.Бекешевын «Он штурмовал Берлин» статьяжым печатлен. Тудым лудын лекмеке пален налына: Семён Васильевичлан илышын кочыжым тамлен ончаш изинек пернен. Тушто каласыме: «Земли у отца Пидаева Василия Григорьевич было только на одного едока. Посеет этот клочок земли, осенью расчитается с долгами, и до нового урожая каждый раз оставался лишь один мешок ржи. А в семье было 8 человек, их надо было прокормить. Поэтому отец вынужден был возить в Казань уголь. Оттуда привозил немного хлеба. Нередко отпускал кого-то из семьи собирать подаяния. Частенько ходил он и сам, если не мог закупить угля у смолокурщиков. Большую нужду пришлось испытать и самому младшему в семье – Семёну. Едва окончив два класса в своей деревне, он бросает учёбу. Отец сажает его плести лапти для продажи, учит ткать рогожи. Почти десять лет пас деревенский скот. В судьбу забитого паренька вмешивается Никандр Лекайн…»

Никандр Лекайн Семён Васильевын илышыштыже пеш шуко ыштен улмаш. Ончыч тунемше еҥ ялыште эн пагалымылан да эн ушанлан шотлалтын, тудо чылалан пример лийын. Тунемше улмыжлан кӧра Семён Васильевичлан кугу пашам ышташ ӱшаненыт. Очыни, икымше калык писатель да С.Васильев йолташ лийыныт. Никандр Лекайн «Шӧртньӧ пырче верч» ойлымашыштыже тудын нерген теве кузе возен: «Тиде колхозым ожнысо фронтовик, кум гана орденоносец, коммунист Семён Васильевич Васильев вуйлата. Семён Васильевич строгий айдеме, дисциплиным йӧратыше, пашам шуко да сайын ышташ требоватлыше еҥ… Тидымат каласыман: Моркинский район Кинерский сельсоветыште Калинин лӱмеш колхозын озанлыкше война жапыште ятыр ӱлыкӧ волен ыле. Тиде колхозым ожнысо фронтовик коммунист Семён Васильевын вуйлаташ тӱҥалмекыже колхозын озанлыкше палынак нӧлталт толеш».

С.Васильев Калинин лӱмеш колхозын председательжылан 1947-1953 ийлаште ыштен.  Ты пагытым тудын пошкудыжо Ольга Михайловна Александрова сайын шарна. Тудо кызыт 77 ияш. «Мый Валентин эрыж дене пырля модын кушкынам. А чылаже Семён Васильевич Федосия ватыж дене вич икшывым ончен куштеныт. Валентин, Ивук, Виталий эргыже-влак лийыныт. Лизук ӱдырышт кызыт Йошкар-Олаште ила, а Анюкышт – Кугорнӱмбал Шале ялыште.  Ватыже ялысе чыве фермыште пашам ыштен.

Сар гыч толмеке, пӧръеҥым вигак, манаш лиеш, колхоз председательлан шогалтеныт. Тунам эше пошкудо Алсола ялыште «Палантай» колхоз лийын ыле. Но вара тудым Калинин лӱмеш колхозыш ушышт. Озанлыкым нӧлталаш паша моткоч шуко лийын. Адакшым чыла еҥлан эре сай лияш огеш лий. Тыгай случайым шарнем. Алсола ял гыч, имньым кушкыжын, еҥ-влак ала-мо дене келшыдымашыштым ойлаш председатель деке толыныт. Но Семён Васильевич пеҥгыдын йодын да паша радамым сайын умылтарен моштышо вуйлатыше лийын. Сар деч вара колхоз пеш шолдырген. Вольыклан пукшаш кормат ситен огыл. Тунам ял-влак ваш келшен иленыт. Мемнан колхозникна-влак Кугу Шале ялысе колхоз гыч пырчым котомкаш оптен, вачышкышт тудым чиен, конден ӱдат ыле. Колхозым Семён Васильевич 1953 ий марте вуйлатен, а вара ик ий бригадирлан ыштен. Пенсийыш лекмешкыже, сельсовет председатель лийын. Ялыште тудым чот пагаленыт. 60 ияш лӱмгечыжлан ялысе калык лӱмын оксам поген, тудлан костюмым налын пуэн. Пеш чолга да пашаче ыле. Сулен налме канышыш лекме деч варат яра кияш йӧратен огыл. Ик кеҥеж Йоплан (авт. тудо Кораксола деч вич меҥге тораште верланен) ялыште ушкал ферме кӱтӱм кӱташ коштын».

Семён Васильевич йоча-влакын кумылыштым нигунам коден огыл. Ала шарналташат неле лийын гынат, икшывын йодмыж почеш сар жап нерген эре каласкален. Фронтовой корныж нерген теве мом возен: «1945 ий 9 май марте, Эльба эҥер тӱрыш миен шумешке, эре действующий армийыште Центральный, I-ше Белорусский фронтлаште служитленам. Тиде жапыште пеш тале бой дене Днепр, Буг, Висла эҥер-шамычым вончымо да ятыр олам утарыме. Мемнан дивизийым Йошкар Знамя да Суворов орденла дене наградитленыт. А мыйын служитлыме батальон Вислам эн ончыч вончен, плацдармым налын. Тидлан куд еҥлан Совет Союзын Геройжо лӱмым пуэныт. Мыйымат сар жапыште капитан марте куштышт да кум орден да кум медаль дене наградитлышт. Латкум гана командований деч благодарностьым пуэныт».

Кораксола ялыштак илыше Галина шешкыже ача лийшыжым порын шарналта: «Мый изирак эргыже Виталийын ватыже лийынам. 1984 ийыште марлан толмекем, Семён Васильевич пенсийыш лекше ыле. Мӧҥгыштӧ паша деч посна киен огыл. Тӱрлӧ сурт-сомылкам ыштылын, мылам йоча-влакым ончаш полшен. Сар гыч сусыргышо пӧртылын. Тидын шотышто сайынжак ом пале. Малаш вочмо деч ончыч йолжым эре йыга, да корштымо деч пеҥгыдын пӱтырен шында, а вара портышкемым чиен возеш ыле. Сарын шучкыжым ужын гынат, осал, торжа лийын огыл. Йоча-влак дене эре шыман мутланен, нуным патриотизм шӱлышеш куштен. Семён Васильевич 1995 ийыште колен. Колмыж деч ончыч суртна йӱлен, да туштак тудын шуко документше, фотожо-влак пытеныт».

Галина шешкыжын мутшо почеш, С.Васильев илышлан куанен моштышо лийын. Тудо йоча-влакым пеш йӧратен. Таня уныкаже кочажым сайынжак ок шарне, изирак лийын. Но ик сӱретым нигунам огеш мондо. «Изиэм годым кугыеҥ-шамыч мыланна кастене презым пурташ ӱшаненыт. Презым кондымылан кочам кажне йочалан ик кампетке дене пуа ыле. Тунам куанлан мучаш лийын огыл». 

Семён Васильевич Российын историйыштыже сай кышам коден. Эл, марий калыкше верч чот тыршен. Тиде мондалтшаш огыл.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: