"Тыйын шочшет эрвелмарий" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 24-ше кечыже

Пулвуй марте кужу ӱпан туныктышо

Статьян авторжо Ирина Степанова

аксана
Юмо тыге пӱрен: шочын-кушкына ик вере, а илышна эрта вес вере. Чылаштын огыл, но шукыштын. Теве Пошкырт кундем Мишкан районысо Ваксола ялыште шочын-кушшо Аксана Гареева ятыр ий ешыж дене Моско воктене ик военный олаште ила да туныктышылан пашам ышта. Шуктымо сомылжым, икшыве-влакым, ешыжым, шочмо вержым да илышым йӧрата. Чынак, тудо илышым моткоч чот йӧрата да оптимист. Эре сайлан ӱшана, да шкежат моло еҥлан порым гына ышташ тырша.
Мут тудлан пуалтеш.

Моско воктене
- Ме ешем дене Москва лишне ик воинский городокышто илена. Воктенна мӱндырнак огыл — Звенигород ола. Тушеч элнан рӱдолашкыже 65 меҥге лиеш. Тышке шым ий ончыч толынам. Марием, Гареев Владислав Олегович, ты изи олаште 15 ий служитла, прапорщик.
Ардаш кыдалаш школ деч вара Бирск оласе институтышто туныктышылан тунемынам. Вуз деч вара шке профессием дене шочмо районысо Иштыбай татар ялыште кум ий пашаш ыштенам. Вара марлан лектым. Пелашем Челябинск областьыште шочын, но аваже пошкудо Лепешкан ял гыч, ачаже — Нерге ял гыч. Нуно 33 ий ончыч Челябинск облатьысе Бобровка селашке илаш кусненыт, кызытат туштак илат. Кеҥежым пелашем коваж деке унала толеш ыле. Ончыч кутырена, пырля коштына ыле. А вара коклаштына йӧратымаш тул ылыже.
Марлан лекмеке, ондак йоча дене шинчышым, вара. 9 тылзе тысе йочасадыште пашам ыштышым, но шӱм-чон садак школышкак ӱжеш. Вет марлан лекмеш Пошкырт кундемыштем 2006 ий гыч туныктышо лийынам. Руш йылме ден литературам туныктенам. А тыште лач тӱҥалтыш класслам туныктышо кӱлеш ыле. Садлан уэш тунем лектым. Нылымше ий изи йоча-шамычым туныктем. Тений мыйын – 3-шо класс.
Военный-шамычын йочашт садак дисциплинылан тунемше улыт. Куштылгырак тидын шотышто. Адакшым мемнан дене тунемме системе вес тӱрлӧ. Ме тыште чырык (четверть) дене огыл, а триместр дене тунемына. Тунемме ий кум ужашлан пайлалтеш. А триместр коклаште эше семестр уло. Ме 5 але 6 арня тунемына да ик арня канена. Шуматкече ден рушарня — каныш.
Аксана Ибулаевнам йоча-шамыч гына огыл, нунын ава-ачаштат йӧратат да пагалат. Нунын тау мутыштым колын, туныктышын чонжо куана, да пашам эше сайынрак ышташ кумыл лектеш. Тудо, марий манмыла, вуйге-почге пашаште, эре ала-мом уым шона, кычалеш. Лач тыге гына икшыве-влакын кумылыштым тунемаш да шке дек савырен кертат. А кузе туныктышо лияш кумылаҥын?

Туныктышо артист гай лийшаш
- Изиэм годымак эре туныктышо лийын модам ыле. Первый туныктышем, пошкудо Пӧкленде ял гыч Семён Янгубевич Янгубаев, ӱмырешлан шӱмешем кодын. Тудын йоча-влак дене ий ойыш шуын моштымыжым ужын, туныктышо пашам йӧратен шынденам. Тудо нигунамат ок вурсо, йӱкымат огеш кугемде ыле. Мыят эре тудын гаяк лияш шоненам. Шонымем шукталте. Кызыт моло пашаште шкемым йӧршеш ом уж. Кодшо тунемме ий тӱрлӧ сомыллан чотак поян ыле. Шуко профессиональный конкурсышто участвоватленам. «Учитель года Одинцовского района» конкурсышто шым сеҥе гынат, финалышкыже шуым. Ешартыш шинчымашым пуышо туныктышо-влак коклаште эртаралтше «Сердце отдаю детям» конкурсышто кумшо верым нальым. Икшыве-влак дене пырля сочиненийым возымо, сӱретым сӱретлыме, почеламутым ойлымо, актер мастарлык конкурслашке чӱчкыдын ушнена, шуко вере призовой местам налынна.
А тений кеҥежым Анапа олашке кугу форумыш мийышна. Уло Россий гыч погынышо туныктышо-влак вашла икте-весынам опыт дене палдарышт. Туныктышылан, поснак самырыклан, тиде чотак кӱлеш, вет туныктышо шкежат эре тунемшаш. Шке пашаштем пеш кугу вниманийым театральный мастарлыклан ойырем. Молан манаш гын кунам йоча иктаж-могай рольым модеш, тунам тудо лӱдмым да вожылмым чарна: доска ончылнат выступатлаш ок ӧр, моло еҥ денат ласкан ойласен кертеш. А йоча-влак чыланат рольым модаш пеш йӧратат. Лудмо урокышто иктаж произведенийым лончылен лекмеке, икшыве-влак вигак тиде произведенийым шындена мо манын йодыт. Поснак Крыловын басньыже-влакым модаш йӧратат. Икымше классыште изирак йомак-влакым шындена ыле, кодшо тунемме ийын кугурак пашашкат куснышна: Чуковскийын «Муха-Цокотухажым», Андерсенын «Дюймовочкажым» уло школ ончылно модын ончыктенна. Костюм-влакым чыла шке вий дене ямдылена, ача-ава-влак тиде пашаште эре полшат. Шкежат артист гаяк улам, Баба Яга, Разбойник, Пират лияш келша. Кеч-могай отрицательный рольым йӧратен модам. Тидлан Ардаш школышто окымем годым руш йылме ден литературым туныктышо Демьян Аняевич Игнаев шӱмаҥден.
Чынжымак, туныктышо йоча-шамычым тунемаш сымыстарен кертшаш. А тунемаш толшо изи икшыве-влак школым йӧратен шындышт, тушко уло кумылын коштышт манын, туныктышылан поснак чот тыршыман. Тудлан артистат, йолташат лийын моштыман. Теве Аксана фото ден видеом йӧратен шынден. Классысе йоча-шамычым эре видеош возкала: переменыште, физкультур, труд, рисований, музыка уроклаште. Уремыште, урок деч вара коштмышт годым. Вара фото ден видеом иктыш ушен, сай фильмым ышта. Кажне каникул деч вара изирак фильмым ончыкта. Ача-ава-влакланат, йоча-влакланат пеш келша, уэш пачаш ончат.

Шочмо сурт эре вуча
- Ялыште кызыт мемнан шочын-кушмо пӧртна кок пачаш кугемын. Тушто авай ден ачай, изай ешыж дене ила. Изам ден еҥгамын кум икшывышт кушкеш. Ирина акам Бирск олаште ила. Изамат, акамат Тора Йӱдвелыш пашаш коштыт, нефтьым тулымаште тыршат. Кеҥежым чыланат пырля погынена. Ме шочмо ялыш эре коштын огына керт, но отпуск годым кажне ийын миена. Тушто моткоч ямле: шудым ыштена, снеге-мӧрым погена.
Кызыт авайна черле. Шукыж годым кия. Сакыр диабетлан кӧра эше шинчаже пытыш, сокыреш кодо. Воктенже чӱчкыдын лийын ом керт, садлан шке титакемым садак шижам. Кечеш икмыняр гана телефон дене йыҥгыртем, кеч йӱкшым колам.
Шочмо вер, чынжымак, тӱняште эн чот шерге. Кеч-кушто, кеч-могай чапле верыште илет гынат, тушко чон эре шупшеш. Тушко, кушто тыйын шочмо суртет, кушто ават-ачат илат, кушто коватым-кочатым тойымо. Тиде – вийым да чонлан ласкалыкым пуышо мланде. Ида мондо шочмо вершӧрдам.

Колым кучат, зоопаркыш коштыт
- Марием дене коктын кок икшывым ончен куштена: ӱдыр ден эргым. Дарина тений кокымшо классыш кая, кушташ, хорыш коштеш, сӱретла. Изиракше, Данил, эше йочасадыш коштеш. Вес ийлан школыш кая. Акаже почеш чыла ышта: сӱретла, лудаш, возаш толаша. Акаже кугурак семын туныкта. Марием армий деч вара вигак контракт почеш тышан кодын. Воздушно-десантный войскаште служитла. Спорт дене кылым куча, тамакым шупшмым чытен ок керт. Икшыве-влакымат тугак туныкта. Ача-аваже марий улыт гынат, шкеже марла ойлен огеш мошто, изинек туныктен огытыл. Сандене мемнан икшывына-влакат огыт мошто. Ялыш мийымышт годым ӱдырна марла тунем толеш. А изиракше уке. Но туныкташ шонем. Айдеме шке шочмо йылмыжым палышаш, аклышаш, шонем. Йочана-влак марий улмынам палат да умылат, мый нунылан тидым эре ойлаш тыршем. Ӱмаште 4 ноябрьлан школыштына «Народы нашей России»» кугу фестиваль лие, тушто ӱдырем дене марла тувырна-влакым чиен, мурен-куштышна, марий калык нерген ойлышна.
Каныш кече годым марием пӧртыштӧ лиеш гын (тудо шукыж годым эреак службышто), нигунам пӧртыштӧ огына шинче. Пелашем чодыраш кошташ йӧрата. Пырля поҥгым погена, вӱд воктеке каена, палаткым шындена. Южгунам пӱртӱс лоҥгаште малена. Марием колым куча, а ме икшыве-влак дене модына. Пеш йӧратена чодыраште лияш. Телым кажне каныш кечын ече да коньки дене коштына. Йоча-влакым зоопаркыш, кайык-влак паркыш, тӱрлӧ тоштерыш, океанариумыш кондыштарена. Кажне каныш кечына веселан да пайдалын эрта.
Мом шылташ: ме, ава-ача-влак, каныш кечылаште утларакшым сурт сомылкам ышташ тыршена, вет арня мучко тунар шуко паша погына! Йочалан жапым шагалрак ойырена, пӱртӱсышкат шуэнрак лектына. А вет жап эрта: икшывын кушкын кайымыжым шижынат от шукто! Тудын дене пырля шукырак лийман. Аксана деч примерым налаш кӱлеш.

Мыланем кужу ӱпем келша
- Ӱп нерген посна историй. Мемнан авайна — мыйын шочмем годсек инвалид. Шола кидше ден йолжо огыт тарваныл. Школышто тунемме годым мыят, акамат эре кӱчык ӱп дене коштынна: авана пунен кертын огыл. Йолташ ӱдыр-влакым ончен, эре кӧранем ыле. Кугемамат, ӱпемым куштем манын шоненам. Но кугеммекат, ала-молан дыр эре кӱчык ӱп денак коштым. Институтыштат кӱчык ӱп лийын… Марлан лекмек, чыла вашталте. Марием ӱпемым огеш пӱчкыктӧ ыле. Тугак кушко. Эре вуэшем маскым ыштылынам: ялысе муно ден мӱйым пырля варенам да йыгенам. Туге ӱпем пеш вашке кушко да кӱжгеме. Тений кеҥежым пулвуем марте шуын ыле. Кызыт изишак кӱчыкемденам. Пӱчкаш шонымаш уке, молан манаш гын марием кужу ӱпым чот йӧрата. Мылам шканемат келша.

Теве тыгерак ила марий ӱдыр, туныктышо ешыж дене кугу Москва воктене. Вашке – 1 сентябрь, Шинчымаш кече. Тудо адак пашашкыже ошкылеш да йӧратыме ученикше-влакым вашлиеш. А нуно, поро тунктышыштым ужын, тудлан мотор деч мотор пеледышым кучыктат.
Пайрем дене Аксана Ибулаевна да чыла Туныктышо-влак!

Ирина Степанова.
Фотом еш альбом гыч налме.
А.Гареева ешыж дене.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: