"Финн-угор тӱня" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 10-шо кечыже

Пӱртӱсын вийжым шижын моштат

Статьян авторжо Анастасия Эманова

15 июньышто «Кугарня» ден «Ямде лий» газет редакций-влак «Какшан сер ӱмбалне» фестивальым эртарен ыле. Тушко мӱндыр Ханты-Манси автономный округ гыч «Ханты ясанг» газетын журналистше Ирина Самсонова ден пӱчым ончымо кресаньык-фермер озанлыкым вуйлатыше Валентина Тарлина толыныт. Хант ӱдырамаш Валентина Григорьевна Тарлина пайремыштына мурым мурен. Пеш кертеш.

Тудо ойла: «Мураш моткоч йӧратем. Пӱчӧ дене кудалме, сурт сомылкам ыштыме годым чон йодмо почеш эре мурем. Хант-влак хор дене огыт муро. Муро гоч кажне ӱдырамаш шке илышыже, iyoL88YUSwoпӱрымашыже, ешыже йоча-влак нерген каласкала. Моторан пуш дене кайыме годымат муралтем да тыге чучеш, пуйто пуш почешем мура. Хант-влак пӱртӱсын вийжым, тудын «семжым» шижын моштат».

В.Тарлина ешыж дене Белоярский район Казым селаште ила. Профессийже дене тудо туныктышо. Ятыр ий шочмо селасе школ-интернатыште историйым, обществознанийым, шочмо йылмым туныктен. А 2012 ийыште пелашыж дене пӱчым ончымо кресаньык-фермер озанлыкым почын. «Мемнан автономный округышто яллаште шукын пӱчым ончат. Тидан кӧра оксам ыштен налыт. Адакшым ялат ила. Мемнан тукым гыч кочам пӱчым ашнен. 20 наре тиде вольыкшо лийын. но 1930 ийлаште тудым раскулачиватленыт. А пелашемын ешыштыже эреак пӱчӧ лийын. Кызыт озанлыкыштына 100 утла пӱчӧ уло. Эргым кызыт индешымше классыш вончен. Школым тунем пытарымеке, ветеринар лияш шона. Тудо изинек мыланна пӱчым ончаш полша. Коваштан ужгажым чия да пӱчылан кочкаш пуа, нуным эрыкта. Пӱчӧ презе-влак воктенжак эре коштыт. Молан манаш гын, тувыржо нынын пушыж дене ӱпша, садланак огыт лӱд, — каласкала ӱдырамаш. – Мемнан районысо школла дене кылым ыштенна. Озанлыкышкына йоча-влак стойбище гыч толыт да вигак пӱчӧ-влак деке лектыт. Шкеак нуным кычкаш тунемыт. Пелашем дене йоча-влаклан национальный кочкыш-влакым ямдылаш туныктена. Пырля колым жаритлена, киндым комакаш пыштена. Округыштына мартыште пӱчым ончышо-влакын кечышт пайремлалтеш. Тушко ушнаш мемнам эреак йодыт. Ме коваште дене ыштыме чумым шогалтена. Пайремыш толшо уна-влаклан хант калыкын йӱлаж нерген каласкалена. Пытартыш ийлаште кундемыштына маска модмаш мероприятийым эртарена. Хант-влаклан маска – шнуй янлык. Модмаште участник-влак логар гыч лекше йӱк дене мурышаш улыт. А тидым чыла еҥ ыштен ок керт. Маска модмаш йӱлам арален кодаш манын, ты пайремым Хант-Манси АО-н реестрышкыже пуртымо.

Тыгак Колызын кечыже пайремым кеҥежым эртараш полшена. Меропряитий эртыме верыште брезент, сукна дене ыштыме чумым шогалтена. Кол шӱрым шолтена, йоча-влаклан пушым мо дене да кузе ышталтмыж, вапш кузе пидалтме, колым кузе чын эрыкташ кӱлмӧ нерген ойлена.

Пелашем дене кундемыштына туризмым вияҥдена манын кертам. Вес элла гыч мемнан кундемыш толшо-влак шукын улыт. Ме нуным шке илыш-йӱлана дене палдарена. Пырля колым кучаш наҥгаена. Туризм ешышкына могай-гынат оксам конда.

Яра жапыште кидпашам ыштем, бисер дене тӱрлым ыштылам, коваштым ургем».

Валентина Григорьевна марий куштымаш ден мурымашым моткоч йӧрата. Республикыштына тудо икымше гана 1998 ийыште лийын ыле. 20 ий эртымеке, угыч Йошкар-Олам ужын. «Олада моткоч мотор, чылт йомакысе гай. А Какшан вӱд воктене чон кана. Но мый ончыкшым марий ялым, пӧртым ужнем, коҥгасе команмелнам, подкогыльым тамлен ончынем, марий культур дене лишкырак палыме лийнем», — манеш В.Тарлина.      

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: