"Илыш йогын" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 10-шо кечыже

Теве тылат шола кид

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

13 август — Шолагай-влакын кечышт. Ты кечым Великобританийыште 1992 ийыште «Шолагай-влакын клубышт» официально палемдаш тӱҥалын. Моло-влаклан шке ситыдымашышт, нелылыкышт да сай могырышт дене палдараш манын ыштеныт.

Айдеме тукымым ятыр тӱшкалан шелаш лиеш: могай калык улмыжым, религийым кучымыжым, коваште тӱсшым ончен да молат. Эше ик ойыртем еҥ-влакым кок тӱшкалан шелеш. Тиде шолагай але пурлагай улмо. Шанчыеҥ-влак тӱнямбалне илыше еҥ-влак кокла гыч 10 процентше шолагай-влак улыт маныт.

b16cbeb5-8365-4d23-82cb-d5c007471ed7Шукерте ожно шолагай ден пурлагай кокласе ойыртемым чот онченыт. Ятыр курым годым ик калык шолагай-влакым аклен гын, весе шыгыремдылын, локтызылан шотлен. Ожнысо Грецийыште нуно Юмо дене родо улыт манын шоненыт, тыгай еҥ-влак пиалым кондат манын ӱшаненыт. Русьышто шолагай-влак судышто показанийым пуэн кертын огытыл. Кокла курымласе Европышто шолагай-влакым ия дене кылым кучымо шотышто титакленыт да чот индыреныт, тулеш йӱлалтеныт. Тыгай индырымаш деч шылын кодшыжо-влак илышлан чот келыштаралтыныт да моткоч чулым лийыныт, тиде койышышт тукым гыч тукымыш куснаш тӱҥалын да шолагай-влакым эше виянракым ыштен. Садлан шолагай-влак нелылыкым утларак чытат.

Но жап вашталтеш. Кызыт иктат нуным юзылан огеш шотло. Шолагай-влак тыгаяк шочыт. Могай кид ончылно лийшашым вуйдорыкна шке ойыра. Нунын пурла полушарий виянрак пашам ышта, пурлагай-влакын – шола. Шола полушарий – логически шонен моштымаш, математикылан да моло точный наукылан шӱман лиймаш. Пурла полушарий – креативно шонен моштымаш, чылажымат эмоций почеш ыштымаш, кумыл кенета вашталтмаш, интуиций. Садлан шолагай-влак творческий еҥ улыт.

Шымлымаш эртаралтын: шолагай ден пурлагайлан ик задачымак решатлаш пуэныт. Шолагай-влак писынрак шуктеныт да эре гаяк шукырак вариантым муыныт. Неле ситуацийыште пурлагай-влак писынрак действоватлат, но шолагай-влак оҥайрак йӧным муыт.

Кажне визымше чапланыше еҥ – шолагай. Спортсмен-влак коклаштат шолагай еҥ ятыр. Поснак тӱрлӧ единоборствышто, боксышто, фехтованийыште, теннисыште. Соперник нунын деч мом вучышашым огеш пале.

«American Journal of Psychology» журналыште савыктыме шымлымаш почеш, шолагай-влак, чынжымак, сымыктышыште, музыкышто, спортышто да информационный технологийыште сеҥымашыш утларак шуыт.

Вес ойыртемат уло. Ятыр психически черле, серийный убийце, маньяк да виешлыше-влак шолагай лийыныт але шолагай улмыштым шылтеныт.

Колымшо курым тӱҥалтыште да курым кыдалне йоча-влакым изинек вес кид дене пайдаланаш туныкташ тӱҥалыныт. Тидым теве мо дене умылтареныт. Чыла гаяк ялозанлык да военный технике пурла кидан еҥ-влаклан ышталтын. Шолагай-влаклан кушкын шогалмеке, нунын деке тунемаш нелырак лиеш ыле.

Вара психолог-влак доказатленыт: пӱртӱс ваштареш кайымаш шолагай-влакын чон шижмашыштым локтылеш, нунын ойыртемалтше мастарлыкышт йомеш. Коло икымше курымышто цивилизованный эллаште шолагай еҥ-влакын илышыштым куштылемдаш йӧным ыштат. Сурт коклаште кучылтмо арверым, эсогыл станок, машина-влакым да моло техникым ямдылат. Шке жапыштыже вес кид дене пайдаланаш туныктымо еҥ-влак уэш шола кид дене чылажымат ышташ тӱҥалмеке, «Юмын пуымо мастарлыкымат» пӧртылтен кертыт манын ойлат.

Йочан шолагай але пурлагай улмыжым кузе палаш? Могай ийготышто тиде палдырна? Вес кид дене пайдаланаш туныктыман мо?

Степанова психолог«Детство» рӱдерын туныктышо-логопедше Е.В.СТЕПАНОВА вашешта:

- Ньогада шукыжым шола кид дене ышта? Тидын шотышто тургыжланаш огеш кӱл. Йочан пурлагай але шолагай улмыжым ныл-вич ияшыж годым рашемдаш лиеш. Икшывым мӧҥгыштӧ шке тергаш лиеш, мутлан, модмо але мутланыме годым. Тудым тергымыдам палдараш ида тырше. Тек чыла заданийым шке семынже ышта. Йочан модаш кумылжо уке гын, тестым вес гана ыштыза.

Йоча проста заданий-влакым ыштышаш, а те могай кид дене ыштымыжым эскерыза. Кудо кидше дене утларак пайдалана, тудыжо ончылно кая. Теве икмыняр заданий:

- кагаз гыч оҥгым пӱчкын лукташ темлыза. Але открыткым пуыза да тек иктаж сӱретым пӱчкын луктеш (пеледышым, шарикым, кечым да т.м.);

кидышкыже иктаж модышым але арверым налже;

- кубикла гыч башньым ыштыже;

- полко гыч фотокартычкым але книгам налже;

- шӱртыш полдышым але шерым кередыже;

- пӱтырал петырыман кленчам, флаконым почаш темлыза;

- коробка гыч тыгыде арверым лукшо.

Тестым эртарыме годым йоча арверым шола да пурла могырымат налашыже йӧн лийшаш.

- Йоча шолагай гын, мом ыштыман?

- Эн ончычак тидын нерген утыжым ида шоно. Тудым вес кид дене пайдаланаш туныктыман огыл. Туныкташ тӱҥалыда гын, йочан кумылжо (эмоциональный состоянийже) вашталтеш. Вашке шыдешкен, кычалтылаш тӱҥал кертеш. Лучо йочалан шолагай улмыжлан тунемаш полшыза. Ньогадам чӱчкыдынрак мокталтыза, сеҥымашыжлан куаныза.

- Икшыве шолагай гын, кузе моторын возаш туныкташ?

- Икмыняр правилым шотыш налза. Паша верым чын йӧнештарыза. Тетрадьын кузе кийымыжым, вачым, ручкам кузе кучымым эскерыман.

Ӱстембал лампым туге вераҥдыман, тул пурла могырым вочшо. Йӧн лийме семын шолагай йоча-влаклан ыштыме ӱзгар–влакым налман. Нине неле огыл темлымаш-влак йочадалан школыш каяш вашкерак тунемаш полшат.

kak-opredelit-chto-vy-levsha-768x6961.Кидым «замокыш» пижыктыза. Пурла кидысе кугуварня ӱмбалне лиеш — пурлагай улыда.

2.Кидым совыза. Кудо кид кӱшныла — тудын дене утларак пайдаланеда.

3.Оҥ тураште кидым ыресла кучыза. Пурлагай улыда гын, пурла кидда шола вачымбак возеш.

4.Ик шинчам кумыза, вара — весым. Пурла шинчам кумымеке прицел точко кусна гын, пурлагай улыда.

5.Шнурокышто але кандыраште икмыняр кылдышым рончыза. Пурлагай тидым пурла кид дене ышта, шолагай — шола дене.

Чылажымат шола кид дене ыштеда гын, чылт шолагай улыда, тыгайже мландымбалне 10 процент гына. А ялт пурлагай-влак 45 процент улыт. Шола кид денат, пурла кид денат пайдаланеда гын, шолып шолагайлан шотлалтыда, тыгай еҥ-влак 50 процент наре улыт. Пурла денат, шола денат икгай пайдаланыше-влакым амбидекстр маныт. Тыгай еҥ-влак пеш шагалын улыт, 1 процентым веле шотлат. Нине еҥ-влакын кок полушарийыштат икгай пашам ышта, садлан чотрак ноят, вуйышт корштен, неврастений лийын кертеш.

Владимир Путин шолып шолагай маныт. Тудо чӱчкыдынак шола кидым пурла кид ӱмбак пышта. Эше тудо пеш эмоциональный айдеме, садлан тудым тӱткын колыштыт.

Палыме шолагай еҥ-шамыч Л. да Винчи, П.Пикассо, Наполеон Бонапарт, Л.Н.Толстой, А.С.Пушкин, А.Эйнштейн, М.В.Ломоносов, Ю.Цезарь, Моцарт, Билл Гейтс, У.Черчилль, Буш-влак коктынат, Б.Обама, И.Ньютон, футболист Пеле, ятыр актёр.

Теннисистке Мартина Навратилова индеш ий тӱнян икымше ракеткыже лӱмым нумалын. Тиде абсолютный рекорд лийын.

Статистике почеш, 40 процент шӧртньӧ медальым лач шолагай спортсмен-влак налыт.

 Александр Македонскийын армийыштыже 700 еҥан сарзе отряд лийын. Нуно чыланат шолагай лийыныт ла «Шола дивизий» маналтыныт.

Кушкыжмын эрдене шолагай еҥым вашлият – зиян лийшаш. Моло кечын вашлияш – оксалан, пиаллан.

 Ӱдырамаш азалан икымше гана шола чызым пуа гын, ньога шолагай лиеш.

ВалентинаВалентина КОНДАКОВА:

- Мыланем шолагай лияш келша. Пурла кид дене пайдаланаш туныкташ тӧченат огытыл. Име дене пидаш тунеммем годым гына нелылыкым шижынам. А Марина акамым пурла кид дене возаш туныктеныт. Кызыт тудо ручкам да совлам пурла кид дене куча, но шола кид дене сӱретла.

8qyK2CaRcXkОльга ИВАНАЕВА:

- Мыйын шонымаште, шолагай-влак творческий кумылан еҥ улыт. Мыят шолагай улам, садлан шке кид дене тӱрлым ышташ, тӱрлым шонен муаш йӧратем. Ургем, моло тӱрлӧ кидпашам ыштем, почеламутым, мурым возкалем. Изиэм годым чылажымат шола кид дене ыштенам. Но икымше классыш тунемаш кайымеке, пурла кид дене возаш туныктеныт. Кызытат пурла кид дене возем, но молыжым: сӱретлем, совлам кучем – чыла шола кид дене ыштем. А йыгыр шӱжарем, Алёна, пурлагай. Тудын мыйын гай творческий кумылжо уке.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: