"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2018 ий, Сорла тылзын 10-шо кечыже

«Тудын шке йӱкшӧ уло…»

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Мемнан землякна – композитор да пианист Нина Макарова

Моско консерваторийын ик курымаш юбилейжым палемдыме жапыште композитор Арам Хачатурян студент пагытшым поснак йывыртен шарналтен – вет лач тыште шкенжын илыш пиалжым вашлийын. «Наша альма-матер» статьяштыже (1966 ий) тудо возен:

Макарова

Нина Макарова

«Я думаю о консерватории, а мысли мои невольно останавливаются на моей жизни, моей семье. Ведь она родилась здесь.

Это было так.

Раздался стук в дверь. Профессор Жиляев, в классе которого я изучал контрапункт, сказал: «Войдите». И счастье вошло. Вошло в образе скромной черноволосой девушки. Тихо село на стул в дальнем углу класса. Я посмотрел туда. На лице девушки были написаны серьёзность и сосредоточенность. Я посмотрел ещё раз… Слова профессора почти не доходили до моего сознания. Я мечтательно старался понять, о чём она думает, отчего так сосредоточенна, почему печальны её глаза. В конце концов, я понял, что не смогу жить, пока не выясню все эти вопросы. Можно сказать, и по сей день выясняю их».

Аудиторийыш толын пурышо тиде ӱдыр Москошко тунемаш Марий автономный областьысе Юрино села (кызыт посёлко) гыч миен улмаш. Лӱмжӧ – Нина Владимировна Макарова. Тудо ты селаште 1908 ий 12 августышто шочын. Тидлан тений 110 ий темеш. Сем тӱняшке икымше ошкылым йоча жапыштыже ыштен – фортепиано дене шокташ тунемын. 1922 ийыште 14 ияш Нина Макарова Нижний Новгород оласе музыкальный техникумыш пураш экзаменым кучен. Тушто вич ий тунемман улмаш. Талантан ӱдыр кыдалаш шинчымаш дене серлагаш шонен огыл, Москошко тунемаш каен. Тыште тудым Тбилиси олаште шочын-кушшо армян рвезе Арам Хачатурян дене вашлиймаш вучен. Нуно консерваторийын композиций факультетыштыже профессор Николай Яковлевич Мясковскийын вуйлатыме классыште тунемыныт.

Кӱшнӧ ушештарыме статьяштыже Хачатурян умбакыже тыге серен:

«Как и я, Нина Макарова изучала композицию в классе Николая Мясковского. Писала она талантливо, своеобразно. Я увлёкся и её творчеством, и её красотой. Мне нравилась скромность и нежность её облика. Она казалась хрупкой, слабенькой. И я подал ей руку, чтобы вместе идти по жизни.

Сейчас Нина – автор многих произведений, общественный деятель. Наша дружба многогранна. Она и в делах домашних и композиторских. Мы часто выступаем в одном концерте. На Родине и за её рубежами.

И вот там особенно тепло вспоминаю нашу альма-матер».

Искандаров

Ача ден эрге Хачатурянмытым Йошкар-Ола вокзалыште композитор Алексей Искандаров саламла. 1977 ий 5 май.

Нина ден Арам студент жапыштак ушненыт, ӱдыр шке фамилийжым творческий псевдоним семын арален коден да тудым шке пашаж дене чапландарен. Консерваторийым 1936 ийыште йошкар диплом дене тунем пытарымек, вигак аспирантурыш пурен, тушто кок ий мастарлыкым нӧлтен, шинчымашым пойдарен. Аспирантур дене чеверласыме ийыште икымше кугу сочиненийжым – симфонийым – мучашке шуктен.

Сар тӱҥалынат, Карен эргыж дене коктын Свердловск (кызыт Екатеринбург) олаш куснен каеныт, тыште кок ий эртен. Тыште Макарова патырлык темылан икмыняр мурым возен.

Тыныс илыш толмек, В.Кетлинскаян романже негызеш «Мужество» оперым серен. А сар жапыште комсомолка Зоя Космодемьянскаян лӱмжӧ кумдан йоҥгалтын. Ӱдыр немыч тушман дене вашпижмаште патырлыкым ончыктен колен. Тудын подвигше нерген Н.Макарова сар деч вара «Зоя» оперым серен. Умбакыже шочыныт «Как закалялась сталь» симфонический поэме, «Сказ о Ленине» кантате, А.Пушкинын, грузин Ш.Руставелин, М.Исаковскийын, В.Лебедев-Кумачын, Л.Ошанинын да молынат шомакыштлан возымо муро-влак. Макарован музыкшо Моско театрлаште шындыме «Володя Дубинин», «Вечный поток», «Педагогическая поэма», «Марианна Пинеда», «Два капитана спектакль-влакым, икмыняр кинофильмым сӧрастарен.

Нина Владимировна уста композитор гына огыл, тыгак лывырге кидан пианистке лийын. Кодшо курым кыдалне тӱрлӧ континентласе шуко элым гастроль дене коштын савырнен. Хачатурянмытын музыкальный ешыштым Совет элнан вуйлатышыже-влак паленыт да кӱкшын акленыт. Арам Ильич СССР Кугыжаныш премийын вич гана лауреатше, Ленинский премий лауреат, Социалистический Паша Герой, СССР-ын калык артистше лийын. Н.Макаровалан РСФСР искусствын заслуженный деятельже лӱмым пуэныт. Жал, илыш корныжо кӱчыкрак лийын – 1976 ий 15 январьыште 68-ше ийыш тошкалше колен.

Тудын уке лиймекше, вес ийжылан йолташыже-влак Композитор-влакын всесоюзный пӧртыштышт шарнымаш касым эртареныт. Тидын нерген отчёт «Советская музыка» журналеш «У неё есть свой голос…» вуймут дене савыкталтын. Лач тыгай шомак дене аклен улмаш шкенжын тунемшыжын талантшым композитор да пианист Н.Мясковский. Журналын саде номерже гыч ик ужашым ончыктымо шуэш:

«На сцене ВДК – портрет Н.В.Макаровой, освещённый столь знакомой нам лучезарной улыбкой. Вечер, посвящённый её памяти, собрал огромную аудиторию и запомнился своей особой атмосферой. Его открыли выступления людей, хорошо знавших композитора, и в их желании поделиться своими воспоминаниями чувствовалось не только горечь недавней утраты, но и радость осознания того, что близкий им человек продолжает жить в памяти многих, в своей музыке, несущей людям тепло и доброту – всё то, что было так свойственно её автору в жизни».

Шарнымаш шомак деч вара семмастарын произведенийлаже йоҥгалтыныт. «Советская музыка» журналыште тыгерак возымо: «Творчество Нины Макаровой (если судить о нём хотя бы по тем камерным, вокальным и инструментальным сочинениям разных лет, песням, фрагментам из оперы «Зоя», которые были представлены в концерте) наследует лучшие традиции русской музыки. Оно лирично, задушевно, общительно, словом, в высшей степени демократично, но без тени упрощёнчества… Трудно перечислить всё, что запомнилось в концерте. Музыка Нины Макаровой хранит обаяние и женственность её натуры, и одновременно веру в высокие этические и гражданские идеалы, подлинный оптимизм художника нашей советской эпохи».

1977 ий 18 февральыште МАССР Министр-влак Совет Юрино посёлкысо йоча музыкальный школлан Н.В.Макарован лӱмжым пуаш пунчалын. Вашке, 5 майыште, Арам Ильич ден Карен эргыже поезд дене Йошкар-Олашке толыныт. Тудо кечынак кастене Сеҥымашын 30-шо идалыкше лӱмеш культур дворецыште кугу уна дене вашлиймаш эртаралтын. Тушто мыят лийынам. Маэстром саламлаш Верховный Совет Президиум председатель П.Алмакаев, КПСС обкомын кокымшо секретарьже И.Гусев, правительстве председательын алмаштышыже А.Шорникова толыныт. Саламлыме шомакым культур министр А.Зенкин каласыш.

Мутым налмекше, А.Хачатурян эн ончычак 1-ше номеран музыкально-художественный школ-интернатыште лиймыже, тушто мом ужмо-колмыж нерген чон йывыртен каласкалыш. Вара мане:

- Мыйын илышем Марий республике дене кок велым кылдалт шога. Пелашем, композитор Нина Владимировна, тышан, Юрино посёлкеш, шочын-кушкын. Эшеже мый Андрей Эшпайын туныктышыжо улам, тудо мыйым марий фольклор дене палдарен. Ӱшанем: тыгай чапле школ-интернат уло гын, тендан дене ончыкыжат у талант-влак кушкаш тӱҥалыт.

Торжественый ужаш деч вара «Композитор Арам Хачатурян» фильмым ончыктышт. Пытартышлан концерт лие, тидын годым шерге унан ятыр произведенийже йоҥгалте.

А эрлашыжым эрдене уна-влак вертолёт дене Юриныш чоҥештеныт.

Тиде вашлиймаш деч ончычак Моско гыч Юриныш Н.Макарован рояльжым, сурт коклаште тудын кучылтмо тӱрлӧӱзгар, книга-влакым кондымо улмаш. Чылажат йоча музыкальный школышто вераҥдалтын. 1961 ийыште почмо тиде школыш тымарте нигунамат тынар кугу уна-влак толын огытыл. Тушто тунемше-влаклан Хачатурян каласен:

- Мылам шкемым тендан школын лишыл йолташыжлан шотлаш разрешитлыза. Йӧратыза музыкым! Йӧратыза да тудлан шуко жапым ойырыза. Чот тыршен тунемме дене гына сеҥымашке шуаш, кугу шинчымашым налаш, творчествыште ончыко каяш лиеш.

Йоча-влак Н.Мака-рован рояльже дене тудын икмыняр мурсемжым шоктен ончыктеныт. Вара уна-влак Юринын сылне верлажым: музейым, Шереметев замкым, тошто годсо паркым, Юл серым – ончен савырненыт. Тӱҥ вашлиймаш валяльно-войлочный комбинатын клубыштыжо лийын. Зал тич погынышо калык А.Хачатурян ден эргыжым да толшо музыкант-влакым кужу жап совым кырен саламлен. Арам Ильич каласен:

- Шерге таҥ-влак! Тачысе кече мыланем чот ойыртемалтше: мый Юриныш толынам. Тидын марте тӱнясе 42 элыште лийынам, уло Совет Ушемым коштын савырненам. Но тачысе вашлиймаш нимо деч ойыртемалтше, вет тышан мыйын ватем Нина Владимировна шочын. Тудо Юрино нерген мылам шуко каласкален, тыгай сылне, мотор вер моло нигуштат уке манын ойлен. Кызыт шӱм-чонемлан кузе чучмым мут дене каласенат ом мошто. Тыште йоча музыкальный школ уло. Тидлан кузе от куане! Чын, тудо кугужак огыл, но лач тыгай тымык, улак верлаште талант-влак шочыт да кушкыт. Юриныште тыгай школым почмо дене пеш чын ыштыме. Тыште мемнан государствын совет еҥ-влаклан музыкальный шинчымашым пуышаш верч тыршымыже палдырна. Но музык – чоным кандарымаш гына огыл. Музык – идеологий, айдемым воспитатлыме курал. Тудо еҥ-влакым порылан, сайлан туныкта, кугу пашашке кумылаҥда. Йӧратыза музыкым!

Вара «Композитор Арам Хачатурян» фильм ончыкталтын. Тиде жапыште уна-влак Н.Макарован шочмо пӧртыш миен толыныт. Тунам тушто йочасад улмаш. Фильм деч вара концерт лийын. Тидын годым А.Хачатурянын да Н.Макарован ятыр произведенийышт йоҥгалтын.

Тудо кечын Хачатурянмытын эргышт Карен райгазетын корреспондентшылан чон куанжым шылтыде каласен: «Моткочак сае – авамын шочмо вер-шӧрым шке шинча дене ужаш шонымем ынде шукталте. Конешне, икте шӱм-чоным корштара: тудо мемнан пеленна уке. Юриныште илыше-влак Нина Владимировнам пагален шарнат, тидлан ме кугу таум ойлена».

Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: