"Рубрик деч посна", 2018 ий, Сорла тылзын 24-ше кечыже

Финляндийым ужын коштмеке…

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Икмыняр жап (рашрак каласаш гын, 4 тылзе наре) пошкудо элысе илышым ужмек, тидын нерген радамлаш шонен пыштышым. Нигӧлан секрет огыл: марий ӱдырамаш-влак (конешне, тышке пӧръеҥымат ушыман) кеҥежым Финляндийыш мӧрым погаш коштыт. Тусо илышым кӧргӧ гыч пален налаш, мутат уке, ик-кок тылзе веле огеш сите. Ты гана жап шотышто шукырак лийме, сандене ялозанлык вияҥмымат, моло сферысе пашамат утларак ужаш да аклаш йӧн лие. Мый Турку ола деч пеш тораштак огыл верланыше ик финн фермерын озанлыкыштыже пашам ыштышым. Уш дене шонен пашам ыштыме деч вара тидым шкешотан физкультур але сай спорт занятий, тренировко семын аклашат лиеш. Ушкал ферме воктене. Тышке ме шӧрлан коштынна

Мланде шотышто

Кузе финн-шамыч илат? Тӱрлын. Шукынжо посна пӧртыштӧ, икте-весе деч ӧрдыжтырак. Посна мландышт уло, да шагалжак огыл. Мыйым, Россий гыч толшо еҥлан, тысе калыкын мландым переген, кучылтын моштымышт ӧрыктарен. Озана (ме тудым тыге лӱмдена, но мый тендан огыл, а теве тиде мландын гына озаже улам манын вашештен ыле) ик кумдык мландыште иктаж-мом ӱдымӧ деч ончыч мыняр гана тушто тракторжо дене пӧрдмым шым шотло. Курале, тырмалыш, вара адак иктаж лу гана мландым пушкыдемдыш. Чыла тидым тракторышто вераҥдыме компьютер системе почеш ыштыме. Вара тушан пурсам ӱдыш. Тудыжо мландын качествыжым писын саемдаш полша, маныт. Икмыняр жап гыч ты пасушко пӧртыльӧ да курале, саде посна программе почеш адакат тӱрлӧ пушкыдемдыме пашам ыштыш. Мланде тыште шем рокан монь огыл, пеҥгыде, кӱан. Тыгай мландым сайын кучылтын моштет да тидлан жапым от чамане, тӱрлӧ йӧн дене пайдаланет гын, чыла культурымат ончен кушташ лиеш. А пашачылан йот мландыште кугыжаныш могырым ятыр полыш пуалтеш.

Саде озанан шурным ӱдымӧ мландыжат шагал огыл. Кок шурнывечыже уло: пӧрт воктене да тораштырак. Тушто мыняр еҥ пашам ышта, шонеда? Шкеже да ик марий пӧръеҥ. Тыгак пасушто рулоным погышо да оптышо агрегат дене пашам ыштыше еҥым тарлат. Нуно ик арня жапыште шурным погенат пытарышт. Шийме да тӱред оптымо шурно кашта трактор денак чумыралтеш. А вара вес технике дене рулоным ыштен каят. Нине агрегатше-шамыч Российыште улыт гынат, ужын омыл ыле.

Т.Фадеева тырман трактор воктене

Йӱр кум гана веле лийын

Тений Финляндийыште моткоч шокшо игече шогымылан кӧра моло ийла дене таҥастарымаште 40 процентлан шукырак чодыра йӱлен. Кечывалвел-касвелыште, мыйын лийме верыште, май гыч 15 август йотке улыжат кум-ныл кечыште йӱр йӱрын. А тусо МВД-н данныйже почеш, тений чумыр элыште чодыраште 3300 гана ылыжын. Ончычсо ты цифр – 2000. Мурманск могырымсо пропускной пунктым пожарлан кӧра эсогыл петыреныт улмаш. Тул Швеций мартеат миен шуын. Тушто 20 тӱжем гектар чодыра йӱлен. Тыгодым тудым йӧрташ моло элла гыч, Финляндий гычат, технике дене полшеныт.

Тыгак тулым йӧртымаште кӱлеш лийме годым чыла йӧнан наста улмым пижыктыме пожарный машина дене пайдаланымашлан кӧрат тушто илыш ончыко каен, манаш лиеш. Эсогыл Суомуссалими оласе пожарный частьыште пашам ыштыше еҥ изирак пожарный машинам поген. Тиде — кугу машинан копийже. Тушко инвалид креслын двигательжым да аккумуляторым вераҥден. Ты автомашинаште шеҥгел передачат уло. Тудым, конешне, тулым йӧртымаште огыт кучылт, но пашам ышта, йоча ден кугыеҥ-влаклан пожарный машинан копийже моткоч келша.

Мланде пашам шуктышо оза шергакан пӧртым да чапле машинам, шӧртньӧ арверым да пытартыш модель айфоным огеш пого. Шукыж годым тудо шке гаражышкыже тӱрлӧ тракторым, машинам, моло тӱрлӧ агрегатым налын шогалта.

Мӧрым ончен куштымо нерген

Мӧрым шындымаштат шуко сомылжым трактор дене ышта. Саска лавыргыме деч йӧнештарыме шем плёнкым мландеш урышо, тушан мӧрым шындаш рожым шӱтышӧ, саскалан писын шуаш полшышо спрейым шавыше, корнысо шӱкшудым кораҥдаш аярым шыжыктыме да моло агрегатымат кучылтыт. Мӧр шуко да чапле лийже манын, кугу да кужу парникыште (тушто тидым тоннель маныт) ошымшӱлыш-влакым посна коробкаште кучат. А нуно торашке чоҥештен але лектын ынышт кай манын, тамле пушан настам (тудо удобрений сынан) икмыняр метр коклаште мӧр вондыш сакалтыме.Тыште тарлыме пашаеҥ-влак илат

А парниклан могай мланде келша? Тиде йодышлан тыгайрак вашмутым кольым. Мемнан оза чылажымат шке семынже эксперимент семын ыштен онча. Мӧрым шындаш лӱмынак кевытыште ужалыме кокос манме мландын налме ыле. Тиде куштылго мландым пластик яшлыкыш пыштымеке, вӱд дене тудо кум пачаш овара. Ты яшлыкеш вич мӧр озымым шахмат шот дене (кокытым кӱшкӧ да кумытым ӱлык, вара мӧҥгешла) шындыман. Ӱмаште мӧр тургым деч вара саде тоннельысе мӧрым пасушко луктын вераҥдыме. Нуно саскам пуэныт. Теният тоннельысе мӧрым изирак верышке наҥгаен шындыктыш. Кодшыжым посна верышке луктын кышкыме. Вара, илен-толын, тидым ӱяҥдыш семын кучылташ лиеш докан манеш.

Марий суртоза-влак мӧрын могай сортшым йот элыште ончен куштымым пален налнешт докан. Тений ме пасушко «Румба», «Вибрант», «Соната» да «Полька» сорт-влакым шындышна. А тоннельыште «Моллинг», «Аллегро» да моло сортат ыльыч. Тыгодымат икмыняр сортым пырля ушен, нӧшмым ыштен, тудым оза эксперимент семын шындыктыш. Тыгодым сай, шуко да тамле мӧр шочын ыле.

Вӱд системе нергенат кужун каласкалаш лиеш. Саскашчӱчалтыш йӧн дене икмыняр жап вӱд шавалтеш. Чыла тидым автоматизироватлыме. Икманаш, мланде пашам йӧратыше еҥ йӱдшӧ-кечыже пашам ышта. Кеч-могай техникыш шинчын, ӱжыктымӧ пашаеҥже дене пырля тӱрлӧ сомылым шукта. Ончалат: теве ты пасуштыжо пашалана, жап шукат эк эрте, вес техникыш шинчын, мӱгырыктен кудал колта. Мӧр да шурно пасулаже кумда верым айлат. Тылеч посна посна эҥыжым, шоптырым, пурсам ончен кушта. Тений ондакысе семын рапсым ӱден огыл. Но эксперимент шотеш аспарагусым (спаржам) шындыктыш. Тудым погымым, туддене мом ыштышашым пален налын ышна шукто…

DSC05429

Йотэл шупшеш…

Марий-влак ятыр идалык дене Суоми мландыш мӧрым погаш коштыт. Мый денем пырля тыршыше южо еҥ тений шымше ганат тушко миен тольо. Финн-шамыч чыла сомылым ыштен моштышо еҥ-влакым пагалат да кажне ийын ӱжыт. Чынжымак, машина, трактор, комбайн дене кудалышташ, тидым-тудым чоҥаш мастар да моло пашаланат писе лийман. Ӱдыр-влакланат пӧръеҥ дене иктӧр пашам ышташ логалеш: машинаш шинчын кудалыт, мо кӱлешым грузитлат…

Куандарыше сӱрет ятырак. Эн ончыч пӱртӱсым ончен, чон кана. Чодыра ден курык кумылым нӧлташ полшат. Кудалышташ асфальт корно чапле. Илаш условийым йӧнештарыме. Мемнан пашадар дене шотлен ончаш гын, ак шергыла чучеш. А Финляндийысе пашадар дене илен лекташ лиеш, шонем. Вургемым июльышто шулдынрак ужалат. Кочкышлан ак ныл ий ий жапыште (лач тынар кеҥеж тушто лийынам) йӧршеш кӱзен огыл. Йоча-влакым школыш автобус шупшыкта, а йочасадыш — изи такси машина. Ача-аван огыл, а кугыжанышын. Тидланже остановкышко лекман. Мемнан озанан эргыжат тений икымше классыш кайыш. Тыште тунемме идалык августышто тӱҥалеш (ты кечым кажне школ шке ойырен налеш), сандене кок шочшыжын школыш кайымыштым ужна. Ачашт нуным нимогай пеледыш аршаш деч посна тыглай вургем дене машина дене наҥгаен колтыш. А школышто тыглай урок-влак эртеныт. Чылажат простан, икшымырын. Тысе калыкын уло илышыжат тыгак ласкан эртымыла чучеш. Садланак, очыни, тышке шӱм-чон шупшеш. Шӱм-чоным кандарымыла миен толмо шуэш…

Эльвира Терентьева.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: