"Саман" рубрик, 2018 ий, Идым тылзын 7-ше кечыже

Ньогалан ача-аван йӧратымашыже кӱлеш

Статьян авторжо Вероника Мустаева

Илыш саем толмо дене ава-влакат вашталтыт. Чыла ава нерген тыге ойлаш огеш лий, шукынжо икшывылан чыла жапыштым пӧлеклат, пырля модыт, кутырат, лудаш, возаш туныкташ манын, тӱрлӧ йӧным шонен луктыт. Тиде тыгак лийын да лийшаш. Ава-ача модыш гоч йочам илышлан туныктат, сай да осал нерген умылтарат, ушан-шотан айдемым куштен шогалташ шонат. Но тоя кок могыран, сандене уда могыржат чӱчкыдын вашлиялтеш, поснак – самырык ава-влак коклаште. 2-4

Кастене паша деч вара троллейбус дене кудалме годым тыгай сӱретым ужаш логале. Ава ден икшыве мӧҥгӧ пӧртылыт, эрге аважлан йочасадыште мо лиймым, мом ужмым, уремыште эртен кайыше машина, пӧрт-влак нерген каласкала. Тиде жапыште ава телефонышто «шинча». Йочан йодышыжлан ик вашмутымат ок пу, огеш колышт.

Аважым кеч-кузе гынат шке векыже савыраш манын, ньога ӧндалеш, кидшым ниялта, но вашмут уке. Икшывын кугурак йӱкын йодмыжлан телефоным кидышкыже кучыктыш да «Шып лий!» манын кычкырале. Рвезе, ик мутым пелештыде, окна велыш савырнен шинче.

Тыгайым ужмо деч вара чонлан йӧндымын чучын колтыш. Тиде йоча ончылно шкем титаканла шижым. Ме, кугурак-влак, тӱня умылымашнам рашемдаш огына полшо гын, кӧ тудлан полша? Але ача-ава-влаклан йочан шонкалымашыже йӧршын оҥай огыл? Йоча, шке чонжым почын, тыланда каласкала, шке шонымашыжым ойла гын, мо удаже? Неле мо колышташ? Мутланымаш гоч йочан шонымыжым пален налыда, йоҥылыш гын, тӧрлатен кертыда, вашумылымашда пеҥгыдемеш.

Таче ме нунылан шагал жапым ойырена. Кушкын шумеке, нуно мемнам монден кертыт. Изи годсо шарнымаш ӱмыр мучко кочо кышам коден сеҥа. Ньогалан изиж годым ача-ава кӱлыт. Вара йолташ-влак ача-авам алмаштат, а эше ик жап гыч пелашым муыт. Ача-авалан жап шагалрак кодеш. Лач йоча пагытыште икшывым чот йӧратыман, пагалыман. Илышыштыже неле йодышым рашемдаш полшыман, чон вургыжмо татыште пеленже лийман. Тудо тендан шочшыда, тендан ончыкылыкда.

Ача-авам ик семынже умылаш лиеш: йочан илышыштыже чыла сай лийже манын тыршат. Но тыгай годым иктым мондат: йочалан окса огыл, ава-ачан йӧратымашышт кӱлеш. Шуко гана колаш логалын: кызыт окса деч посна нимат от ыште, тамле кочкышымат от нал… Чыталтыза да шарналтыза! Ача-авана мемнам кузе ончен куштеныт? Ондак оксажат шагал, вургемжат шонымо семын лийын огыл. Вургемым ургеныт да пидыныт, шере кочкышым шке ямдыленыт, модышымат шке кид дене ыштеныт. Мемнан йоча пагытна уда лийын мо? Нимынярат! Сандене, ача-ава-влак, окса уке манме амал огыл, поснак – кызытсе жапыште. Тыште тендан шонен моштымыда веле кӱлеш. Интернетысе тӱрлӧ сайтлаште, газет ден журналлаште кызыт шуко пайдале ой-каҥашым пуат. Нуным ужын веле шуктыман. Кагаз, картон, пластик, янда кленча дене шуко тӱрлӧ модышым, ушым пудыраташ таратыше занятийым ышташ лиеш. Йочаланат тидыже оҥай, тудо але марте тыгай модышым ужын огыл. Шоналташ гын, ала-момат ыштен ончаш лиеш. Эн тӱҥжӧ – жапым шукырак пырля эртарыза, модса, кутырыза, кочкаш пырля ямдылыза. Кастене уремыш лектын, вашла поктыл, шылын модса. Шыжым поснак оҥай: лышташ велеш, тӱрлӧ тӱсан лышташ-влакым поген, нуным кошкаш пышташ лиеш. Йӧн моткоч шуко! Шонаш гына ида ӧркане!

Ача-ава дене пырля эртарыме жапым йоча поро кумыл дене шарнаш тӱҥалеш.

Кум-ныл ияш марте телефоным ит пу!

Самырык ача-ава-влак йоча пагыт гычак икшывым телефонлан туныктена: мультфильмым ончаш, модаш пуэна, мурым колтена. Телефоным кучыктымеке, йоча шыплана. Кугурак-влакым тидыже куандара веле, кеч ик татлан ньога шып шинча. Но тиде шып шинчымыже мыняр удам конда: шинча локтылалтеш, тӱня умылымашыже вашталтеш. Мутлан, интернет модышлаште, айдеме иктаж туткар лиймеке ок коло, уэш илана, эсогыл кутырымым чарна. Йодыш лектеш: кузе кутырымым чарна? Тиде йодышлан начар тазалыкан йоча-влаклан «Могу» рӱдерын логопедше Елена Корякова вашешта:Е.Корякова

- Эн ондак илыш гыч налме пример дене палдарем: кум ияш йоча ден ава эмлымверыште черетым вучен шинчат. Когыньыштынат кидыштышт — телефон. Черетышт толын шумеке, ава йочам кидше гыч кучен кабинетыш пурта. Омсам петырен огытыл, сандене ме мутланымашым колынна: йочасадыште икшыве ок кутыро да воспитатель-влак тидлан замечанийым чӱчкыдын ойлат. Тыгай ача-ава-влак ятырын улыт. Нуно шуко специалист деке коштыт, но пайдаже уке. Йоча кутырымым огеш кол, огеш мутлане гын, кунам да кузе тунем кертеш? Молан икшыве уто гана ойлаш тӱҥалеш, аваже мут деч посна, парня дене ончыктымо гычак умыла гын.

Шоналташ гын, телефон, гаджет-влак пеш удажак огытыл. Ик ситыдымаш — ача-ава, йолташ-влак дене ваш мутланымаш, умылымаш йомыт. Телефон шке ойла, умылтара, мо кӱлмым муэш, мультфильмым ончыкта, йомакым каласкала. Сандене уто гана кутыраш кӱлешлык уке. Йочан кушмыжым ончалаш гын, кок ияш йоча кок-кум мутан предложений-влакым чоҥен моштышаш. Кум ияш йоча шке гыч изирак ойлымашым каласкалышаш, мутлан кузе кечыже эртен, але мом оҥайым уремыште ужын. Йочасадыште кум ияш-влаклан группо-влакым ончалаш гын, тушто 2-3 йоча веле шке ийготшылан келшышын мутланен моштат. Мутланымаш- психический функций. Кутырымо йылме огеш вияҥ гын, тӱткылык, вуйдорык уданрак пашам ышташ тӱҥалыт. Тидлан кӧра йочан психикыже нормылан келшен ок тол. Иктешлен каласаш гын, телефон-влак кугурак еҥлан пайдале улыт. Йоча-влаклан телевизор, телефон тазалыклан эҥгекым веле кондат. Уремыш, чодыраш, эҥер воктеке лектын кошташ пайдалырак лиеш. Тыгодым йырваш мо улмо нерген каласкален, умылтарен моштыман. Шкежат ава улам, сандене ава семынак чыла тидым палем. 3-4 иш марте йочалан телефоным йӧршын пуыман огыл. Кагаз, ручка, карандаш – тек поро йолташыже лийыт.

дети1

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: