"Рубрик деч посна", 2018 ий, Теле тылзын 12-шо кечыже

ТАЛЕ ЕН ПЛЕН ГЫЧ УТЛАШАТ ЙОНЫМ МУЭШ

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Сержант Синицын Г.С 

«Марийцы Карелии» мер организацийым вуйлатыше М.Асессоров курыкмарий салтак нерген «Линия жизни» книгам 2017 ийыште савыктен луктын. Тушто 1919 ийыште Курыкмарий район Кӱшыныр ялеш шочшо Г.С.Синицын нерген ойлалтеш. Тудын сар да илыш корныжым Михаил Алексеевич ятыр жап шымлен, шуко вере серышым возкален. Эн ончыч 1941-1942 ийлаште ыштыме допрос-влакын протоколыштым  кычал муын. Варажымат кычалмым чарнен огыл. Тыге икмыняр документым верештмеке, марий салтакын корныжым радамлен.

М.Асессоров ятыр жап школышто руш йылме ден литературым туныктен. Сулен налме канышыш лекмекыжат, самырык тукымлан тӱрлӧ нелылык гоч лекташ корным кычалаш полша. Тудын мутйогынжо вӱдла йога. Шонымашыжат моткоч шуко, вес еҥ-влакланат тунеммаште, пашаште тӱрлӧ йӧным кучылтмо нерген моткочак азаплана.

Вашлиймашлаште

Михаил Алексеевичын тукымвожшо лачак Курыкмарий районыш наҥгая. Санденак тиде чолга пӧръеҥын эше икмыняр ончыч Карелийыште илыше марий-влакым чумырымаште тыршен. А ынде вес корно дене кая – Карельский фронтышто лийше совет салтак-влакын чесле лӱмыштым пӧртылташ полша, нунын сар корныштым шымла.

Кодшо ийын октябрьыште М.Асессоров ты книгажын презентацийжым Марий Элыште эртарен ыле. А тений 19 ноябрь гыч 3 декабрь марте ты пашаж дене Марий кундемысе туныктымо верлаште вашлиймашлаште палдарен.

«Икымше вашлиймаш Килемар посёлкысо школышто лие, — каласкала Михаил Алексеевич. – Тушто мый 8-ше классыште тунемше-влаклан Георгий Сергеевич Синицынын илышысе пуламыр жаплаж нерген каласкаленам. Килемар кыдалаш школышто «Линия жизни» книга, «Судьбы героев Великой Отечественной войны» теме дене видеоматериал улыт. Тиде вашмутланымаш сержант Синицынын подвигше дене гына палдарен огыл, а йоча-влакым шке моло землякыштын корныштым шымлаш таратен, шонем».

Козьмодемьянскысе «Дарование» школ-интернатыште,  оласе школлаште книган презентацийжым эртарен. Тушто икшыве-шамыч сарыште йомшо салтак-влак нерген йодыштыныт. Курыкмарий район Йоласал кыдалаш школышто тунемше ден туныктышо-влак дене оҥай вашлиймаш эртен. «Паллада» клубысо самырык моряк-влак дене Михаил Алексеевич ты теме дене мутланыде кертын огыл. Вет ты кеҥежым нине рвезе-влак тылзе наре шуйнышо Петрозаводск – Козьмодемьянск походыш миеныт. Карелийыште нуным М.Асессороват порын вашлийын да ужатен.

Юнга-влак дене вашлиймаш годым

Тылеч вара Килемар район Визымйӓр школышто сержант Синицын нерген слайд-презентаций деч вара вестӱрлырак теме дене мутланымаш тарванен. Михаил Алексеевич школысо чыла мероприятийым да тӱрлӧ проект почеш шуктымо паша савыкташ але электрон вариантыште аралаш темлен. «Визымйӓр школын сеҥымашыж нерген ончылгоч каласаш лиеш, — ойла ондакысе туныктышо. – Вет тыште рвезе-влак коклаште келшымаш шижалтеш. Чыла гаяк классыште шукырак рвезе-шамыч тунемыт да шкем школ илышыште чолган ончыктат да тӱҥ шотышто нине старшеклассник-влак чыла предмет дене визытанлан тунемыт, нылытанже дневникыштышт коклан гына лиеда. Тунемше-шамыч экологий теме дене проектым возат да  посёлкысо да воктен улшо ялам, моло верлам эрыктат».Сенькан школышто

26 ноябрьыште вашлиймаш Марий Турек школышто эртаралтын. Вара М.Асессоров Медведевысе йоча библиотекыште, Йошкар-Оласе 28-ше №-ан лицейыште, Медведево район Знаменский ден Шойбулак школлаште, Национальный президент школлаште лийын, йоча-влаклан курыкмарий красноармеецна нерген каласкален.

Рашемше факт-влак

Ончылнем — М.Асессоровын Г.С.Синицын нерген йодын возымо серышыжлан Россий ФСБ-н Марий Эл Республикысе управленийын пуымо вашмутшын копийже. Тушто лудына: «Согласно указанным документам Синицын Г.С. призван в Красную армию в 1939 году Горномарийским райвоенкоматом, зачислен в 115 стрелковую дивизию. В июне 1941 года дивизия находилась на Карельском перешейке, с 01.09.1941 была отведена под г.Ленинград. С 25.09.1941 Синицын остался только с красноармейцем Фроловым Александром и до декабря находился в тылу противника, неоднократно пытаясь перейти линию фронта. 11.12.1941 Фролов пошел за продуктами и не вернулся. Оставшись один, Синицин пошел в д. Мокрицино (так в деле), где был задержан деревенским старостой, доставлен в штаб немецкой части, допрошен, после чего работал в числе ещё 22 пленных красноармейцев на разных черновых работах под наблюдением немецкого часового до марта 1942 года, затем сбежал…»

Георгий партизан отрядыш логалаш шонен, но совет военнопленный-влакын лагерьышкышт миен лектын. Куд кече гыч адак куржын да ик тылзе чодыра мучко коштын. Южгунам воктенысе ялышке пуреден, да икана кучалтын. Тудым Псковышко, военнопленный-влакын лагерьышкышт колтеныт. Вара нуным Латвийыш наҥгаеныт. Ик станцийыште марий салтак адак шылын куржын. Тыге 1942 ий июльышто Новоаковскийыште партизан отрядыш ушнен. Нуным изи тӱшка дене Йошкар Армийын частьше деке наҥгаеныт. Корнышто Георгий черланен, да шке группыж деч кодын, но варажым 10 октябрьыште Холмской районышто улшо совет салтак-влак деке миен шуын.

Тыгак курыкмарий эргын илышыж нерген теве тиде йодыштмашат пален налаш полша.

- Мыняр гана тыйым Дно оласе (Псков областьыште  верланен – Авт.) военнопленный-влак лагерьыште йодыштыныт?

- Лагерьыш толмекем, регистрацийым эртенам да тунамак обыскым эртареныт.

- А мом обыск годым поген налыныт?

- Нимом налын огытыл.ш тоштын омыл. Паленам: лагерьыште шуко предатель уло. Нуно немыч-влаклан мыйын шоныма

- Военнопленный-влак лагерьыште мом ыштенда?

 - Мый Дно оласе лашерьыште куд кече тӱрлӧ пашам шуктенам- чодыраш пулан коштынам, тӱрлым грузитленам.

- Паша годым тендам немыч-влак ороленыт?

- Да. Немыч конвоир-влак мемнам ороленыт. 10 еҥлан ик конвори лийын.

- Кузе лагерь гыч куржын утленат?

- Лагерьыш логалмеке, икымше кече гычак тидлан йӧнан жапым муаш шонен пыштенам. ИктИкте денат ты темылан мутланашемым луктын каласен кертыныт. Икана 60-70 еҥан группым чодыра пашам ышташ наҥгаеныт, кӱварым, корным ышташ материалым ямдыленна.Чодыраште Петр Терновский дене пырля мемнам пила дене пӱчкаш колтышт. Петр куржаш шонымо нерген ойлен. Но мый тыгодым тиддене келшымем ончыктен омыл, тудо мыйым яндар вӱдыш ала лукнеже шоналтенам. Икмыняр жап гыч ужынам, Петр чынжымак куржаш шона да пырля куржына манынам. Ты мутланымаш деч вара пила ден товарым коден, чодыраш чыменна. Ик ялыш миен лектынна да ик суртозан мончаштыже маленна. Эрдене кынелын, партизан-влакым кычалын, Дедовичи кундемыш тарваненна.

- Куржмыда годым конвирже кушто лийын?

- Мемнан тӱшкаште 10 еҥ ыле. Конвоир тунам весе-влакын пашам ыштымыштым эскерен.

Коеш: Синицынлан тале, лӱддымӧ койышыжо ятыр гана полшен. Ӱмыржӧ 1944 ий 6 июльышто Витебск областьысе Браславский район Шакуры ял воктене кредалмаште кӱрылтын. Ты ял воктене, Ахремовский йочасад-кыдалаш школ директор А.В.Неверковичын данныйже погчеш 50 наре красноармеец шке вуйжым пыштен.

3 декабрь – Палыдыме салтакын кечыже

Пеледышым пыштеныт

Ты кечын МарГУ-со «Воскресение» отрядын боецше-влак Йошкар-Оласе рӱдӧ паркыште Палыдыме салтаклан памятник воктене погыненыт. Нуно Кугу Отечественный сарысе салтакын вургемжым чиеныт ыле.

Погынышо-влак Герой-влак нерген шарналтеныт, элнам аралыше-влак лӱмеш южышко сар годсо оружий гыч лӱеныт. Вара отрядын боецше-влак Марково шӱгарлашке строй дене ошкылыныт. Тушто иза-шольо шӱгарлаште пеледышым пыштеныт, сортам чӱктеныт, тыгак южышко салютым колтеныт.

Эльвира Терентьева.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Сайтыш пураш: